Արմինֆո.2022 թվականի առաջին չորս ամիսների ընթացքում թուրքական ծագման ապրանքների ներմուծման արգելքի չեղարկումից հետո, 2021 թվականի նույն ժամանակահատվածի համեմատ, հայկական շուկա Թուրքիայի արտահանման ծավալը աճել է մոտ 4 անգամ, 14 մլն դոլարից մինչեւ 59 մլն դոլար: Այդ թվում՝ 2021 թվականին արգելված ապրանքների ներմուծումը ավելացել է մոտ 9 անգամ՝ 3,2 մլն դոլարից մինչեւ 28,5 մլն դոլար:
Ինչպես Facebook-ի իր էջում գրել է ACSES վերլուծական կենտրոնի ղեկավար Հայկազ Ֆանյանը, դա նշանակում է, որ հայ գործարարների համար դեռևս ավելի շահավետ այլընտրանք չկա։ Որպես հետևանք ՝ Թուրքիայից ներմուծումը շարունակում է շահավետ լինել բիզնեսի տեսանկյունից։
Հիշեցնենք, որ թուրքական ապրանքների ներմուծման արգելք էր սահմանվել այն բանից հետո, երբ Թուրքիան սկսեց հսկայական ռազմական աջակցություն ցուցաբերել Ադրբեջանին 2020թ.աշնանը Ղարաբաղում պատերազմի ժամանակ։ Արգելքն ուժի մեջ է մտել 2020 թվականի դեկտեմբերի 31-ից եւ տեւել մինչեւ հուլիսի 1-ը (այն տարածվել է միայն պատրաստի ապրանքների վրա. կոշիկի, հագուստի եւ այլ ապրանքների արտադրության համար հումքը շարունակել է ներկրվել): 2022 թվականի հունվարի 1-ից Հայաստանի կառավարությունը չեղարկել է արգելքը՝ իր որոշումը հիմնավորելով այն հանգամանքով, որ "դա հանգեցրել է գների աճի" ։ Մինչդեռ 2022թ. սկզբին ՀՀ Կենտրոնական բանկը, ուսումնասիրելով վիճակագրական տվյալները, հանգել է այն եզրակացության, որ 2021 թվին՝ արգելքի գործողության ժամանակ, ներկրված կոշիկներն ու հագուստը թանկացել են ընդամենը 3,2% - ով, էլեկտրական սարքերը ՝ 0,8% - ով, լվացող միջոցները ՝ 3,4% - ով, մրգերը ՝ 5,2% - ով, բանջարեղենը, նույնիսկ, էժանացել է 6% - ով, օճառը ՝ 6,6% - ով, կահույքը ՝ 0,8% - ով: Արդյունքում (հաշվի առնելով այն բաժինը, որը զբաղեցնում է այդ ապրանքների ներմուծումը ընդհանուր սպառման մեջ), գնաճի վրա ազդեցությունը կազմել է ընդամենը 0,13 տոկոս։
Ինչպես ասվում է ACSES-ի պատրաստած նյութում, Հայաստան ներմուծվող ապրանքների շուրջ 5%-ը ունեին թուրքական ծագում (2016-20 տարեկան միջինը)։ Հայաստանը Թուրքիայից ներմուծում էր ամենատարբեր ապրանքներ սկսած հագուստից և կոշկեղենից, մինչև սալօջախներ, վառարաններ և մրգեր։ Ընդ որում, որքանով էլ դա կարող է զարմանալի թվալ, բայց նշված ապրանքների մասով Հայաստանի համար Թուրքիան հանդիսանում էր կարևոր ներմուծող, որոշ ապրաքների դեպքում նույնիսկ գլխավոր ներմուծողը։ Օրինակ 2016-2020 տարիների ընթացքում միջինում տարեկան Հայաստան ներմուծված հագուստի (HS 61, HS 62) շուրջ 25%-ը և կտորների ու թելերի (HS 50-56, HS 58-60) 27.4%-ը ունեին թուրքական ծագում, ընդ որում որոշ տեսակի գործվածքների դեպքում Թուրքիայի բաժինը ներմուծման մեջ հասնում էր մինչև 80% և ավելի: Թուրքիան նաև հանդիսանում էր Հայաստան ներմուծվող ցիտրուսային մրգերի (նարինջ, մանդարին) հիմնական մատակարարներից մեկը․ այս մրգերի կեսից ավելին (միջին տարեկան 55.2%) ներմուծվում էր Թուրքիայից։
Արգելքի կիրառումից հետո 2021թ․ հունվար-դեկտեմբերին Թուրքիայից Հայաստան ներմուծումը կրճատվել է մոտ 70%-ով, ընդ որում կրճատվել է ինչպես ժամանակավոր արգելված (-92%-ով), այնպես էլ թույլատրելի ապրանքների ներմուծումը (-39%-ով)։ Այսպես, 2021թ-ին Հայաստանը ներմուծել է մոտ $73 մլն թուրքական ծագման ապրանքներ՝ 2020-ի $230 մլն-ի փոխարեն։
Թուրքական ծագում ունեցող ապրանքների ժամանակավոր արգելքի կիրառումից հետո 2021թ-ին Թուրքիայից Հայաստան արգելված ապրանքների ներմուծման մեջ ամենամեծ անկումը գրանցվել է տրիկոտաժե հագուստի առարկաներ (HS 6114 90), նավթամթերք (HS 2710 19) ու լվացող և մաքրող միջոցներ ապրանքախմբերի գծով (HS 3402 20)՝ համապատասխանաբար $14.2 մլն, $5.2 մլն և $4.7 մլն։ Ընդ որում, Տրիկոտաժե հագուստի առարկաների ներմուծումը կրճատվել է ինչպես Թուրքիայից, այնպես էլ այս ապրանքը ներմուծող այլ հիմնական գործընկեր երկրներից։ Նավթ և նավթամթերքի դեպքում, եթե ներմուծումը Թուրքիայից կրճատվել է (-$ 5.2 մլն), ապա Ռուսաստանից ներմուծումը աճել է (+$ 71 մլն): Լվացող և մաքրող միջոցների դեպքում, եթե Թուրքիայից ներմուծումը կրճատվել է $4.7 մլն-ով, ապա Ռուսաստանից աճել է $ 6 մլն-ով։
Այս տարվա հունվար-ապրիլին Հայաստանի ներմուծումը Թուրքիայից նախորդ տարվա նույն ժամանակաշրջանի նկատմամբ աճել է շուրջ 4 անգամ` $ 14 մլն-ից հասնելով $59 մլն-ի։ Ընդ որում 2021-ին արգելված ապրանքների ներմուծումը աճել է շուրջ 9 անգամ՝ $3.2 մլն-ից հասնելով $ 28.5 մլն-ի, իսկ այն ապրանքների ներմուծումը, որ չէր արգելվում 2021-ին աճել է շուրջ 3 անգամ՝ $ 10.4 մլն-ից հասնելով $ 30.2 մլն-ի։
Թուրքական ծագում ունեցող ապրանքների ժամանակավոր արգելքի կիրառումից հետո 2021թ․ հունվար-դեկտեմբերին Թուրքիայից Հայաստան արգելված ապրանքների ներմուծման մեջ ամենամեծ անկումը արձանագրած տաս ապրանքների ներմուծումը 2022թ․ հունվար-ապրիլին աճել է 26.2 անգամ։ Չնայած արգելքը ուժի մեջ էր 2021թ-ի հունվարից, այս տաս ապրանքների մասով 2021թ․ հունվար-ապրիլին իրականացվել էր $ 200.6 հազարի ներմուծում, իսկ 2022-ի հունվար-ապրիլին՝ $ 5.2 մլն։ Այս ապրանքներից 2022-ի առաջին չորս ամիսներին առանձնահատուկ մեծ չափով աճել են լվացող և մաքրող միջոցների, վառարանների, էլեկտրական սալօջախների, կանանց հիգիենիկ պարագաների ներմուծման ծավալները։
2022-ի հունվար-ապրիլ ամիսներին Հայաստանը Թուրքիայից ներմուծել է հիմնականում տարբեր տեսակի գործվածքներ (տրիկոտաժե` $ 1.8 մլն, բամբակե՝ $ 768.4 հազար), ցիտրուսային մրգեր՝ մանդարին ($ 1.5 մլն), նարինջ ($ 720.6 հազար), կիտրոն ($ 707.2 հազար), ալյումինե ձողեր ($ 1.5 մլն), փայտամանրաթելային ($ 1.1 մլն) և փայտատաշեղային սալեր ($ 961.6 հազար) և այլն։
"Այսպիսով, թուրքական ծագման ապրանքների ներմուծման արգելքի վերացումից հետո այս տարվա առաջին չորս ամիսների ընթացքում Հայաստանի ներմուծումը Թուրքիայից աճել է շուրջ 4 անգամ, այդ թվում 2021-ին արգելված ապրանքների ներմուծումը աճել է շուրջ 9 անգամ, ինչը ցույց է տալիս, որ հայ գործարարները արագ տեմպերով վերադառնում են թուրքական ապրանքների ներմուծմանը։ Թուրքիան Հայաստանին մատակարարում է ինչպես հումք՝ օրինակ տեքստիլ արդյունաբերության համար, այնպես էլ մեծ քանակությամբ մրգեր և կենցաղային իրեր", - ասվում է ACSES վերլուծական կենտրոնի եզրակացության մեջ։
Նշենք, որ շատ փորձագետներ Հայաստանի իշխանություններին զգուշացնում են մոտ ժամանակներս Թուրքիայի հետ ցամաքային սահմանի բացումից' հայտարարելով թուրքական տնտեսական էքսպանսիայի անխուսափելիության եւ տեղական արտադրության ոչնչացման սպառնալիքի մասին: Մասնավորապես, ինչպես կարծում են փորձագետները, թուրքական շուկայի առջեւ դռները բացելով՝ առանց պետական աջակցության համապատասխան գործիքակազմի ներդրման, երկիրը կարող է լիովին կորցնել ազգային տնտեսության մի շարք ոլորտներ:
