Գյուղատնտեսությունը դառնում է աշխատանքային ռեզերվուար ավելի արդյունավետ սպասարկման ինդուստրիայի  համար. փորձագետ

Արմինֆո.Չնայած այն հանգամանքին, որ Հայաստանի գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքը, ըստ պաշտոնական վիճակագրության, ընթացիկ տարվա առաջին եռամսյակում աճել է 3,7% - ով (87.3 մլրդ դրամ), ճյուղը վերջին տարիներին ցույց է տալիս աճի ցածր, գրեթե լճացման ցուցանիշներ։ Փորձագետների կարծիքով, երկրի գյուղատնտեսության ոլորտում նման անմխիթար իրավիճակը պատահական բնույթ չի կրում եւ կապված է վերջին 10-15 տարիների լուրջ կառուցվածքային տնտեսական եւ ժողովրդագրական տեղաշարժերի հետ:

Ինչպես կարծում է հայտնի տնտեսագետ, Հայաստանի էկոնոմիկայի նախկին նախարար Արմեն Եղիազարյանը, այս տարիների ընթացքում տեղի է ունեցել ՀՆԱ-ում գյուղատնտեսության մասնաբաժնի դանդաղ, բայց մշտական կրճատում (գրեթե 2 անգամ) ՝ սպասարկման ինդուստրիայի մասնաբաժնի աճի հաշվին եւ երկրի՝ ցածր եկամուտ ունեցող երկրների կատեգորիայից բարձր միջին եկամուտ ունեցող երկրների կատեգորիայի անցման արդյունքում, որին նա հասել է 2018 թվականին: Նրա կարծիքով, տնտեսության մեջ գյուղատնտեսության մասնաբաժնի կրճատումը, հիմնականում, պայմանավորված է այլ ոլորտների համեմատ գյուղատնտեսության ավելի ցածր արտադրողականությամբ և, համապատասխանաբար, աշխատանքի ցածր վարձատրությամբ, և դրան հետեւող աշխատանքային ռեսուրսների հոսքով դեպի ավելի արտադրողական ոլորտներ:

Եղիազարյանը կարծում է, որ գյուղատնտեսական քաղաքականության համար հիմնական մարտահրավերը եղել և մնում է արտադրողականության մակարդակի խզման խնդիրը երկրի միջին ցուցանիշի և գյուղատնտեսության իրական վիճակի միջև: Միևնույն ժամանակ, անհրաժեշտ է հաշվի առնել, առաջին հերթին, սսսստեղծված ժողովրդագրական իրավիճակը, որի արդյունքում ոչ գյուղատնտեսական հատվածներում զբաղվածության աճն իրականացվում է հիմնականում գյուղական բնակչության հաշվին։ Այդ գործընթացը կասեցնելու համար, կարծում է տնտեսագետը, անհրաժեշտ է կրճատել գյուղատնտեսության եւ մնացած տնտեսության արտադրողականության եւ եկամուտների մակարդակների տարբերությունը: <Եթե այսօրվա այս միտումը արտարկենք ապագային, ապա պարզ է դառնում, թե ինչ է լինելու մեր գյուղատնտեսության հետ ։ Ակնհայտ է, որ գյուղատնտեսության ոլորտում ավելացված արժեքը կկրճատվի, ինչպես դա տեղի է ունենում ամբողջ աշխարհում, և մինչև 2050 թվականը կնվազի մինչև 4-4.5%։ Ըստ այդմ, այսուհետ ևս կկրճատվի զբաղվածների թիվը, և, համապատասխանաբար, կնվազի գյուղատնտեսության մեջ աշխատանքի արտադրողականության և տնտեսության մեջ աշխատանքի ընդհանուր արտադրողականության հարաբերակցությունը", - նշել է Եղիազարյանը։ Նրա կարծիքով՝ քանի դեռ, պատկերավոր ասած, գյուղը չի դատարկվել, և որպեսզի մարդիկ ընդհանրապես գյուղատնտեսությամբ զբաղվեն, մնում է մեկ ելք՝ բարձրացնել ճյուղի արտադրողականության մակարդակը: Դրան կարելի է հասնել՝ ձեռնամուխ լինելով երկրում երեք կարևորագույն խնդիրների իրականացմանը. սկսել գյուղատնտեսության ինդուստրալացումը ժամանակակից և «խելացի» տեխնոլոգիաների ներդրման միջոցով, սկսել դրա առևտրայնացումը, այդ թվում ՝ տնտեսությունների խոշորացման միջոցով, և վերջինը՝ մշակել ֆերմերների եկամուտների սուբսիդավորման համակարգին անցնելու լուրջ ծրագիր, որն ակտիվորեն կիրառվում է եվրոպական երկրներում, որոնք իրենց հաշիվ են տալիս, որ գյուղատնտեսությունը ցանկացած երկրի պարենային անվտանգության համակարգի կարևոր տարր է։

Եղիազարյանը հիշեցրել է, որ անկախ Հայաստանում տեղի է ունեցել տնտեսության դեինդուստրիալացման բավականին ուժեղ գործընթաց ։ Հայաստանն արդյունաբերական երկրից վերածվել է ագրարային երկրի։ Եվ, չնայած այն հանգամանքին, որ վերջին 2 տասնամյակների ընթացքում տեղի է ունեցել արդյունաբերության որոշակի վերականգնում, այնուամենայնիվ, ի տարբերություն այլ երկրների, արդյունաբերական արտադրությունը երբեք չի դարձել տնտեսական աճի հիմնական շարժիչ ուժը, բացառությամբ այն ժամանակահատվածի, երբ երկիրը զարգացել է շինարարության հաշվին, որն ավարտվել է 2008-2009 թվականների շինարարական արդյունաբերության ճգնաժամով: Եղիազարյանը գտնում է, որ Հայաստանը «ձեռքից բաց է թողել»  աղքատության առավելությունը, որ երկիրն ուներ՝ սկսած 1995 թվականից: "Մենք այդ գործոնը բավարար չափով չենք օգտագործել, եւ, համապատասխանաբար, տնտեսական աճը հանգեցրել է այն բանին, որ էժան աշխատուժ հասկացությունը՝ որպես Հայաստանի զարգացման հիմք, վերջին տարիներին արդյունաբերության մեջ չի աշխատում ։ Այսինքն, եթե մենք ուզում ենք զարգացնել մշակող արդյունաբերությունը, ապա էժան աշխատուժի վրա խաղադրույք կատարելը ուշ է։ Հիմա մենք պետք է կենտրոնանանք բարձր ավելացված արժեք ունեցող արդյունաբերական ճյուղերի վրա և դրա համար համապատասխան արդյունաբերական քաղաքականություն վարենք։

Այս առումով, եթե այսօր գյուղատնտեսության մեջ խրախուսման նման քաղաքականության գոնե ինչ-որ, թեկուզ անարդյունավետ տարրեր կան, ապա արդյունաբերական քաղաքականության մեջ դրանք, կարծում եմ, բացակայում են։ Բայց դա անհրաժեշտ է՝ ցածր ավելացված արժեքից բարձր ավելացված արժեքի անցնելու համար: Իսկ եթե նայենք մեր մշակող արդյունաբերությանը, ապա դրա հիմքը ցածր ավելացված արժեք ունեցող հատվածն է։ Իսկ մենք շարունակում ենք կորցնել մեր բոլոր առավելությունները։ Իսկ չէ որ բարձր եկամուտ ունեցող երկրներում արդյունաբերության մասնաբաժինը զգալիորեն ավելի բարձր է, քան Հայաստանում ։ "Խնդիրն այն է, որ մենք ագրարային երկրից, շրջանցելով արդյունաբերական զարգացման փուլը, անմիջապես հայտնվեցինք սպասարկման տնտեսությունում, որն էլ դարձավ զարգացման հիմնական շարժիչ ուժը, քանի որ ծառայությունների այդ հատվածում մենք դեռ ունենք էժան աշխատուժի առավելություն:

Նշենք, որ ՀՀ վիճակագրական կոմիտեի տվյալներով՝ 2023 թվականին Հայաստանի գյուղատնտեսության համախառն արտադրանքի ծավալները կրճատվել են 0,3%-ով (2022 թվականի 0,4% աճի դիմաց) ՝ կազմելով 948.040 մլրդ դրամ (2.4 մլրդ դոլար) ։ ՀՆԱ կառուցվածքում ագրոհատվածի մասնաբաժինը 2023 թվականին նվազել է մինչև 10% ՝ 2022 թվականի 12% - ից՝ ՀՆԱ աճի դանդաղման պայմաններում՝ 2022 թվականի 12,6% - ից մինչև 8,7%՝ 2023 թվականին։