Արմինֆո.Հայաստանի պետական եկամուտների կոմիտեի (ՊԵԿ) նախկին ղեկավար Դավիթ Անանյանը իրատեսական չի համարում 2025 թվականին 330 մլրդ դրամով ավելի հարկերի հավաքագրումը, քան 2024 թվականին՝ հաշվի առնելով նախորդ տարվա 9 տոկոս հարկային ապառքը։ Արմինֆո-ի թղթակցի հետ զրույցում նա նշել է, որ ներկայիս տնտեսական իրավիճակում իրատեսական չէ մեկ տարվա ընթացքում հարկեր/ՀՆԱ ցուցանիշն ավելացնել 1,3 տոկոսով, ինչը կանխատեսվում է կառավարության կողմից:
Ավելի վաղ մամուլի ասուլիսում ՊԵԿ նախագահ Էդուարդ Հակոբյանը, պատասխանելով ԱրմԻնֆո-ի հարցին, հայտարարել էր, որ չնայած 2024 թվականին մոտ 224 մլրդ դրամի հարկային թերակատարմանը, 2025 թվականին միանգամայն իրատեսական է 330 մլրդ դրամով ավելի հարկային եկամուտներ հավաքելը: Եվ դա արվելու է "օպտիմալ հարկային հավաքագրումների եւ ստվերի դեմ կոշտ պայքարի" հաշվին, այլ ոչ թե, ինչպես ոմանք պնդում են, "բիզնեսի մաշկը պլոկելու" հաշվին, հավելել էր նա։ Միաժամանակ, ՊԵԿ նախագահը ձեռնպահ էր մնացել նշել, թե տնտեսության որ ոլորտներն են ընդունակ գեներացնել 330 մլրդ դրամի լրացուցիչ հարկեր: Նա միայն նշել էր, որ 2025 թվականի սկզբից շրջանառության հարկի դրույքաչափի կրկնակի բարձրացումը պետական գանձարանին կապահովի լրացուցիչ 10-15 մլրդ դրամ, հարկային որոշ ներուժ ունի նաև շինարարության ոլորտը։ Ընդ որում, մինչ օրս հստակ հաշվարկներ չկան, թե նշված 330 մլրդ դրամի որ տոկոսն է ապահովվելու շինարարության ոլորտի հաշվին։
Մինչդեռ, ըստ Դավիթ Անանյանի, 2023 թվականին 2024 թվականի պետական բյուջեի պլանավորման ընթացքում հարկերի և ՀՆԱ-ի հարաբերակցությունը նախատեսված էր 24.9% - ի չափով, այնուհետև տարվա ընթացքում Միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրերի շրջանակում ցուցանիշը վերանայվել է նվազման ուղղությամբ՝ 0.5 - 0.6 տ. կ.-ով: Սրբագրումներ են կատարվել նաև 2025 թվականի բյուջեի նախագծի ուղերձի մեջ. ցուցանիշը նվազեցվել է մինչև 24,2%:
Այդ ամենը դեռ ոչինչ, բայց Հայաստանի 2025 թվականի պետական գանձարանի հարկային եկամուտները նախատեսված են ՀՆԱ-ի 25 տոկոսի մակարդակում ։ Եվ ստացվում է, որ եթե նախորդ տարվա արդյունքներով 2024 թվականի փաստացի կատարողականը կազմել է 23,7%-ից մի փոքր ավելի, ապա, ըստ էության, հարկահավաքման ցուցանիշը 2025 թվականի վերջին, 2024 թվականի համեմատ, պետք է աճի 1,3 տ. կ.-ով ։ Անանյանը հիշեցրել է, որ հարկերի նման աճ գրանցվել է 2019 թվականին, սակայն այն ժամանակ ավտոմեքենաների ներմուծման բում էր տեղի ունեցել՝ այն պատճառով, որ 2020 թվականից դադարել էր գործել ԵԱՏՄ - ի կողմից Հայաստանին տրամադրված անցումային ՝ արտոնյալ ժամանակահատվածը մաքսատուրքերի, այդ թվում ՝ ավտոմեքենաների համար (ՀՀ – ն զգալիորեն ավելացրել է մարդատար ավտոմեքենաների ներմուծումը ՝ 3.2 անգամ հասնելով 208.5 հազար հատի-խմբ.):
<Սովորաբար հարկերի հավաքագրման աճը նախատեսվում է 0,3-0,6% - ի սահմաններում, և դա նորմալ է համարվում: 1% և ավելի աճ է արձանագրվում տնտեսական մեծ վերելքի շրջանում։ Մինչդեռ, փորձագետները ընթացիկ տարին այդպիսին չեն համարում։ Ընդհակառակը, այն արհեստական, էկզոգեն գործոնները, որոնք ապահովել են Հայաստանում տնտեսական աճի բարձր ցուցանիշներ, որոնք արձանագրվել են 2022 թվականի փետրվարից հետո ՝ կապված ռուս-ուկրաինական հակամարտության հետ ( 2022 թվականին աճը կազմել է 12,6 տոկոս, իսկ 8,7 տոկոս ՝ խմբ.), աստիճանաբար կորցնում են իրենց ազդեցությունը",- ասել է նա։
Մասնավորապես, եթե 2024 թվականի սկզբին Հայաստանն ապահովում էր տնտեսական ակտիվության երկնիշ ցուցանիշ, ապա հունվար - նոյեմբերի արդյունքներով ցուցանիշը նվազել է մինչեւ 7,4%։ Դա խոսում է տնտեսական աճի տեմպերի նվազման մասին ՝ հենց արտաքին գործոնների թուլացման պատճառով։
<Գուցե իր մասնագիտական դատողությունների շրջանակներում ՊԵԿ նախագահը ինչ-որ ռեզերվներ է տեսնում 2025թ. պետական բյուջեի արձանագրած ցուցանիշներն ապահովելու համար։ Սակայն փորձագետները կարծում են, որ ՀՆԱ - ի նկատմամբ հարկերի ցուցանիշի 1,3 տոկոսով ավելացումն անիրատեսական է տնտեսական աճի դանդաղող տեմպերի պայմաններում", - ասել է Անանյանը։
Բացի այդ, նախկին ղեկավարը "հարկային" ներուժ չի տեսնում նաեւ շինարարության ոլորտում։ "Բայց, կրկին, եթե ՊԵԿ ներկայիս ղեկավարը տեսնում է այդ ներուժը, ապա փորձագիտական հանրությունը միայն ուրախ կլինի դրա համար", - հավելել է նա:
Միաժամանակ, հարկային եկամուտների ծավալների նման աճ հնարավոր չէ նույնիսկ խստացված հարկային վարչարարության դեպքում, վստահեցնում է փորձագետը։ Հարկային վարչարարությունը ծավալուն գործընթաց է, որը ներառում է ոչ միայն հարկ վճարողի հարկային վարքագծի վերահսկողական գործառույթների իրականացում, այլև հարկատուին ծառայությունների մատուցման ողջ շղթան: Իսկ տվյալ գծով ներուժը սովորաբար արդեն գնահատվում է բյուջեն կազմելիս։ Բացի այդ, Հայաստանում այնքան էլ մեծ չէ չհաշվառված կամ, այսպես կոչված, "ստվերային" տնտեսության ներուժը։ Մասնավորապես, գյուղատնտեսության ոլորտը հարկային մեծ ներուժ չունի ։ Հետևաբար, հարկային վարչարարությամբ նման ցուցանիշներ ապահովելն իրատեսական չէ։
<Իրատեսական կլիներ այդ մասին խոսել տնտեսական ակտիվության էական աճի պայմաններում, բայց մենք այսօր մեր ներուժի գագաթնակետին չենք, էլ չեմ ասում, որ մեր ներուժը բավական ցածր մակարդակի վրա է: Իսկ ամեն ինչ այն պատճառով, որ վերջին 6-7 տարիների ընթացքում տնտեսության մեջ այդպես էլ կառուցվածքային փոփոխություններ չեն կատարվել։ Այս առումով, նույնիսկ 2025 թվականին ՀՆԱ-ի 7% աճ ապահովելու դեպքում, իսկ բյուջեով նախատեսված է ընդամենը 5,1%, 1,3%-ով հարկերը բարձրացնելն իրատեսական չէ>, - ասել է տնտեսագետը։
Ու թեև, Անանյանի կարծիքով, "կաշվից պոկում" տերմինը զուտ հուզական դատողություն է, բայց, այնուամենայնիվ, ՊԵԿ - ը ստիպված կլինի կիրառել հարկային վարչարարության իր ամենախիստ գործիքակազմը ՝ կառույցի առջև դրված նպատակներն ապահովելու համար:
<Շատ դեպքերում ՊԵԿ-ի նման "լավ" աշխատանքը կարող է վնաս հասցնել երկրի տնտեսությանը։ Բայց ոչ թե ՊԵԿ-ից պետք է պահանջել կոշտ գործիքակազմի չկիրառում, այլ տնտեսական քաղաքականություն իրականացնողներից, որպեսզի խուսափենք այն իրավիճակից, երբ հարկային կառույցը որոշում է, թե ինչպիսի վարչարարություն պետք է կիրառի, որպեսզի ապահովի սխալ պլանավորված ցուցանիշները: Եվ այստեղ խնդիրը ՊԵԿ-ը չէ, խնդիրը սխալ պլանավորումն է, սխալ տնտեսական և հարկաբյուջետային քաղաքականության իրականացումը և այդ ուղղություններով քաղաքականություն իրականացնողների անգրագիտությունը",- ամփոփել է ՊԵԿ նախկին նախագահ Դավիթ Անանյանը:
