Հետազոտություն. Հայաստանի գործարարների 54-60%-ը բիզնես է վարում էքստրակտիվ ոլորտներում

Արմինֆո. Հայաստանի ձեռնարկատիրության ոլորտի խնդիրներից մեկը շարունակում է մնալ այն, որ երկրի բիզնեսի մեծ մասը (54-60%) զբաղվում է էքստրակտիվ գործունեությամբ: Այդ մասին, պատասխանելով ԱրմԻնֆո-ի թղթակցի հարցին,  հայտարարել է «Ամերիա» խորհրդատվական ընկերության կառավարող գործընկեր, հայտնի տնտեսագետ Տիգրան Ջրբաշյանը ' վկայակոչելով GEM Armenia National Report 2024/2025 երկրորդ ազգային զեկույցի արդյունքները, որը պատրաստվել է Global Entrepreneurship Monitor-ի (GEM) շրջանակներում՝ դրա շնորհանդեսին նվիրված միջոցառման հարթակներում:

"Մենք, իրականում, աշխարհում առաջինն ենք էքստրակտիվ բիզնեսում ներգրավվածության ցուցանիշով", - ընդգծել է նա:

Պարզաբանելով, որ գործունեության էքստրակտիվ տեսակին են դասվում հանքարդյունաբերությունը, գյուղատնտեսությունը և այլն, փորձագետը նշել է, որ այն ցածր արտադրողականության բիզնես է: Համադրելի 2019 թվականի համեմատ այդ ցուցանիշը, ինչպես նշել է Ջրբաշյանը, նվազել է, քանի որ մարդիկ ցանկանում են ավելի բարձր եկամուտ ունենալ։

Այս առնչությամբ, նրա ասելով, նկատվում է ձեռներեցության արտահոսք գյուղերից, բայց ոչ թե՝ Երևան, այլ մարզերի այլ քաղաքների ուղղությամբ: "Սա հաստատում է մեր հետազոտությունն այն մասին, որ գյուղատնտեսությունը գյուղերում դառնում է բիզնեսի պակաս գրավիչ տեսակ' ցածր արտադրողականության պատճառով", - նշել է «Ամերիա»-ի ղեկավարը: Վկայակոչելով ժողովրդագրական տվյալները՝ նա նշել է, որ էքստրակտիվ բիզնեսով զբաղվում են ցածր և միջին եկամուտ ունեցող ձեռներեցները։ "Սակայն կարեւոր ենք համարում, որ 2019 թվականի համեմատ այս ոլորտում ներգրավվածության որոշակի նվազում կա", - ասել է Տիգրան Ջրբաշյանը: Ընդ որում, նա գոհունակություն է հայտնել, որ զբաղվածության աճ է նկատվում տրանսֆորմատիվ բիզնեսում (ՏՏ, Հայթեք, շինարարություն, արդյունաբերություն, տրանսպորտ, մասնագիտական ծառայություններ):

Որպես գործարարության հատվածի հիմնական խնդիրներ տնտեսագետը մատնանշել է նաև Հայաստանում բիզնեսի, այսպես կոչված, "միանձնյա" լինելը։ Ըստ նրա, Հայաստանն աշխարհի մյուս երկրներից տարբերվում է նաև նրանով, որ բիզնեսի 44 տոկոսը միկրոբիզնես է, որը ներկայացված է մեկ անձի կողմից: Ջրբաշյանը նշել է, որ շատ չնչին բաժին է ընկնում նրանց, ովքեր կարողացել են միկրոբիզնեսից աճել, այսպես ասած, ծակել առաստաղը։ «Մենք բիզնես ենք սկսում, բայց մենակ ենք մնում: Մենք չենք աճում: Այստեղ, իմ կարծիքով, պետական քաղաքականության առաջնահերթությունների հստակեցման անհրաժեշտություն կա», - ասել է տնտեսագետը, նշելով, որ միկրոբիզնեսի 62 տոկոսը զբաղված է առևտրով։

Միջոցառման ընթացքում, ներկայացնելով զեկույցը,  նա պատմել է, որ Հայաստանն առանձնանում է նաև նրանով, որ մեր երկրում բիզնեսը միտված չէ աշխարհը փոխելու մտադրության, գործարարներն առաջնորդվում են փող աշխատելու պահանջով: Հատկանշական է, որ հետազոտության շրջանակներում անցկացված հարցման ժամանակ Հայաստանում աշխարհը փոխելու ցանկություն են հայտնել միայն գյուղերում բնակվող 55-64 տարեկան կանայք: «Մենք ավելի պրագմատիկ ենք: Վաստակելու ձգտման առումով 2019 թվականին զբաղեցրել ենք 1-ին տեղը, 2024 թվականին՝ 2-րդ։ Մենք ընդհանրապես չենք ուզում փոխել աշխարհը։ Բայց, հավանաբար, դա խորը արմատներ ունի», - ասել է Ջրբաշյանը, նկատելով, որ հայ գործարարները բիզնեսն ընկալում են որպես սոցիալական խնդիրները լուծելու միջոց։

Նա նաև ընդգծել է, որ բոլորովին աննախանձելի վիճակում է մեր բիզնեսը նորարարությունների, թվային գործիքների կիրառման առումով։ Լավագույն դեպքում, ինչպես նշել է փորձագետը, գործարարները որպես այդ գործիքներ օգտագործում են «Ֆեյսբուք»-ն ու «Ինսթագրամ»-ը, սակայն աշխարհը շատ ավելի մեծ է ու լայն։

«Կարևոր է աշխատել բիզնեսի հետ, ապահովել տեխնոլոգիական փոխանցումներ: Քանի որ մենք խնդիր ունենք ՝ բիզնեսի տեխնոլոգիական մակարդակը չի համապատասխանում այսօր մրցունակ ոլորտին», - ասել է նա։

Եվս մեկ հետաքրքիր երևույթ է առանձնացրել "Ամերիա"-ի ղեկավարը. ողջ աշխարհում արհեստական բանականությունն (ԱԲ) օգտագործում են իրենց ծախսերը կրճատելու նպատակով, և միայն հայկական բիզնեսն է դրանում տեսնում իր եկամուտների աճի հնարավորություն:

Միաժամանակ, նա կարևորել է այն, որ Հայաստանում մեծացել է երիտասարդների ներգրավվածությունը բիզնեսում։ «Մեծ թվով բիզնեսներ ներկայացված են հենց երիտասարդների կողմից: Եվ, կարծում եմ, այդ "երիտասարդացումը" հիմքեր է ստեղծում ապագայի համար», - ասել է Ջրբաշյանը։ Այդ առումով նա նշել է, որ բիզնեսի 30% - ը ներկայացված է Հայաստանում մոտ 18-24 տարեկան երիտասարդների կողմից:

«Այս ուսումնասիրությունները պետք է պարբերաբար իրականացվեն, դրանք նման են checkup - ի, որպեսզի ախտորոշենք և հասկանանք, թե ինչ վիճակում է ոլորտը, 2-3 տարին մեկ անգամ, չափենք այդ ջերմաստիճանը, որպեսզի հասկանանք, թե ինչ անել հետո», - ասել է նա:

Նշենք, որ GEM Armenia National Report 2024/2025 զեկույցը երկրորդ նման հետազոտությունն էր երկրում։ Հայաստանն առաջին անգամ միացել է GEM գլոբալ ծրագրին 2019 թվականին ։ Հետազոտությունն ընդգրկում է ավելի քան 100 ցուցանիշ, ներառյալ ձեռնարկատերերի դրդապատճառները, նորարարության պատրաստակամության մակարդակը, ռիսկերի ընկալումը, ներդրումային միջավայրը, թվային տեխնոլոգիաների ազդեցությունը և ձեռնարկատիրական միջավայրի այլ հիմնական ասպեկտները:

Հարցումն անցկացվել է 2024թ. ապրիլ-հունիս ժամանակահատվածում, որին մասնակցել են 37 փորձագետներ և 18-64 տարեկան ավելի քան 2 հազար հարցվածներ Երևանից և մարզերից (քաղաքներ և գյուղեր) ։ Ուսումնասիրության սխալը + / -2,2% է:

Հետազոտական խմբի ազգային թիմը գլխավորել Է Տիգրան Ջրբաշյանը: Նման ծավալուն աշխատանքի ֆինանսավորումն ապահովել է "Ամերիա" խորհրդատվական ընկերությունը:

Global Entrepreneurship Monitor ծրագիրն իրականացվում է ավելի քան 25 տարի և համարվում է ձեռներեցության ոլորտում ամենահեղինակավոր միջազգային հետազոտություններից մեկը: Ամեն տարի դրան մասնակցում է շուրջ 200 հազար մարդ և ավելի քան 3 հազար փորձագետ բողջ աշխարհում։

Ամբողջական զեկույցին կարելի է ծանոթանալ հետևյալ հղումով ՝ https://ameriaadvisory.am/wpcontent/uploads/2025/06/2024-2025-GEM-National-Report-English.pdf .