Փոքր մոդուլային ռեակտորների վերաբերյալ ընտրությունը կատարվա՞ծ է: Եթե կատարված է, ապա՝ ոչ առանց հարցերի

Արմինֆո.Եթե ելնենք ԱՄՆ փոխնախագահ Ջեյ Դի Վենսի երեկվա հայտարարությունից, ապա կարելի է եզրակացնել, որ Հայաստանի ընտրությունը փոքր մոդուլային ռեակտորների վերաբերյալ՝ արված է, և այն հօգուտ ԱՄՆ-ի է։

Ինչպես գրում է ԱրմԻնֆո լրատվական գործակալության էներգետիկ հարցերով մեկնաբան Ալեքսանդր Ավանեսովը, նախօրեին ԱՄՆ փոխնախագահը հայտարարել է, որ ատոմային էներգետիկայի շուրջ համաձայնագրի շրջանակներում ԱՄՆ-ը Հայաստանին կմատակարարի մոտ 9 մլրդ դոլար ընդհանուր գումարի փոքր մոդուլային ռեակտորների տեխնոլոգիաներ: Ընդ որում, նախատեսվում է, որ սկզբում կմատակարարվի 5 մլրդ դոլարի սարքավորում, իսկ մնացած 4 մլրդ դոլարը կկազմեն վառելիքի մատակարարման և ռեակտորների սպասարկման երկարաժամկետ պայմանագրեր: "Դա նշանակում է, որ ԱՄՆ-ը Հայաստանին կմատակարարի փոքր մոդուլային ռեակտորներ, որոնք կբերվեն այստեղ։ ԱՄՆ-ը շատ հազվադեպ է իր տեխնոլոգիաներն այդքան վստահ փոխանցում այլ երկրների",-հայտարարել է ԱՄՆ փոխնախագահը, հավելելով, որ դա նշանակում է ավելի հուսալի էներգետիկ անվտանգություն ԱՄՆ-ի եւ Հայաստանի համար: Դա նաև կստեղծի բազմաթիվ նոր աշխատատեղեր Միացյալ Նահանգներում:

Առաջին հերթին, այստեղ հարց է ծագում ֆինանսավորման աղբյուրների մասին։ Հայաստանի պետական բյուջեի ամբողջ եկամտային մասը կազմում է 8 մլրդ դոլարից մի փոքր ավելի, որից դժվար է 5 մլրդ դոլար վերցնել և ուղղել սարքավորումների գնմանը, նույնիսկ, հեռավոր հեռանկարում։ Իսկ այս հարցում ԱՄՆ կառավարության կողմից բարեգործություն ակնկալելու հարկ չկա։ Ամենայն հավանականությամբ, Վենսը նշել է նախագծի գումարը, որի իրականացման համար ստիպված կլինի վճարել հայկական կողմը։

Երկրորդ հարցը՝ վառելիքի մատակարարման լոգիստիկան է: Ով է մատակարարելու, ինչ երթուղով, ինչ գնով, և ինչպես նոր ՓՄՌ-ն կանդրադառնա Հայաստանի սպառողների վերջնական սակագնի վրա, սրանք բոլորը հարցերն են, որոնք հստակեցում են պահանջում ։ Ռուսաստանի հետ, որը վառելիք է մատակարարում գործող Հայկական ԱԷԿ-ի համար, մատակարարումների լոգիստիկան կարգավորված է։ Արդյո՞ք մատակարարումներն իրականացվելու են հենց ԱՄՆ - ից, որն ինքը ուրան է ձեռք բերում Ռուսաստանի Դաշնությունից, թե կապ կհաստատվի միջուկային վառելիքի շուկայի համաշխարհային առաջատարներից մեկի ՝ ռուսական "ՏՎԷԼ" ընկերության հետ, որն ապահովում է աշխարհում ԱԷԿ կարիքների 17% - ը։ Եթե՝ ԱՄՆ-ից, ապա դժվար չէ հաշվարկել, թե դա ինչ գումար կնստի հայ հարկատուների վրա։

Բայց ամենագլխավոր հարցը բաց է մնում. կոնկրետ ի՞նչ փոքր մոդուլային ռեակտոր է Միացյալ Նահանգները պատրաստ առաջարկել Հայաստանին: Ընդհանուր առմամբ, ՓՄՌ - ները բնութագրվում են միջուկային վառելիքի ավելի արդյունավետ օգտագործմամբ և ունեն անվտանգության բնութագրեր, որոնք գործում են պասիվ համակարգերի միջոցով․  բնական շրջապտույտ, կոնվեկցիա, ձգողականություն և ինքնամակափչում, ինչը կարող է նվազեցնել վթարների ռիսկը: Պարզ լեզվով՝ ՓՄՌ տիպի ռեակտորներն ավելի անվտանգ և արդյունավետ են, քան ավելի վաղ ռեակտորները: Բայց արդյո՞ք կան նման գործող ռեակտորներ ԱՄՆ-ում ։ Պատասխանը միանշանակ է. դրանք դեռ չկան, բայց ամերիկացիները տեխնոլոգիաներ են տրամադրում: Այսպես, Օրեգոնում տեղակայված Nu-Scale Power ընկերությունը Ռումինիային միջուկային տեխնոլոգիաներ կտրամադրի ՓՄՌ նախագծի համար, որին աջակցում է G7-ի գլոբալ ենթակառուցվածքում ներդրումների գործընկերությունը:

Հայաստանից բացի, ԱՄՆ-ը միջուկային էներգիայի խաղաղ օգտագործման ոլորտում համագործակցության շրջանակային համաձայնագրեր է ստորագրել ևս 29 երկրների հետ: Մասնավորապես, ԱՄՆ-ը համաձայնագրեր է ստորագրել Ֆիլիպինների (2023 թվականի նոյեմբերին) և Սինգապուրի (2024 թվականի հուլիսին) հետ ՝ թույլ տալով այդ երկրներին ամերիկյան ատոմային էներգիան օգտագործել խաղաղ նպատակներով, օրինակ՝ ՓՄՌ տիպի ռեակտորներ ստեղծելու կամ էլեկտրաէներգիա արտադրելու համար։ Սակայն, կրկնենք, որ տվյալ դեպքում խոսքն ընդամենը տեխնոլոգիաների մասին է, այլ ոչ թե՝ հենց ռեակտորների, որոնք փորձարկվել են, ինչպես ասում են, "գետնի վրա"։

Հենց ԱՄՆ-ում 2026 թվականի սկզբին գոյություն չունեն գործող առևտրային ՓՄՌ-ներ, չնայած այն հանգամանքին, որ երկիրն ակտիվորեն զարգացնում և լիցենզավորում է այդ տեխնոլոգիաները։ Խոշոր նախագծերը, ինչպիսե Nuscale Power ընկերությանը,  բարձր արժեքի պատճառով բախվել են դրանց չեղարկմանը, սակայն աշխատանքները շարունակվում են, այդ թվում ՝ "Յանուս" ծրագիրը ռազմակայանների համար։ Թեեւ NuScale Power-ը ստացել է իր դիզայնի սերտիֆիկատը, Յուտա նահանգում առաջին կայանի կառուցումից հրաժարվել են: Զարգանում են այլ նախագծեր, օրինակ, BWRX-300 ընկերության GE Hitachi-ն։

Հարկ է նշել, որ ԱՄՆ էներգետիկայի նախարարությունը հարյուր միլիոնավոր դոլարներ է ներդնում ՓՄՌ-ի զարգացման համար՝ ծրագրելով դրանց ակտիվ ներդրում: Երկիրը նախատեսում է օգտագործել ՓՄՌ մինչև 2050 թվականը ածխածնի չեզոքության հասնելու համար: Այնուամենայնիվ, այս պահին ՓՄՌ շահագործման մեջ առաջատարներն են Ռուսաստանը և Չինաստանը: Ռուսաստանը, 2020 թվականից հաջողությամբ շահագործելով "Ակադեմիկոս Լոմոնոսով" լողացող ԱԷԿ-ը (յուրաքանչյուր ռեակտոր ՝ 35 ՄՎտ), զարգացնում է նաև դրա ցամաքային անալոգը։ Աշխատանքներ են տարվում նաև հեռավոր շրջանների էներգամատակարարման համար նախատեսված ՌԻՏՄ-200Ն (55 ՄՎտ) տիպի ռեակտորի և 250 ՄՎտ հզորությամբ եռացող ՎԿ-300 ռեակտորի վրա:

Ավելի վաղ հայկական կողմը հայտարարել էր,որ ՓՄՌ վերաբերյալ վերջնական որոշումը կկայացվի 1-1, 5 տարվա ընթացքում: Ընդ որում, քննարկվում են հինգ երկրների ՝ Ռուսաստանի, Չինաստանի, ԱՄՆ - ի, Հարավային Կորեայի և Ֆրանսիայի նախագծերը ։ Երկրի իշխանությունները հակված են մի քանի փոքր մոդուլային ռեակտորներով ատոմակայան կառուցելու գաղափարին, որոնց ընդհանուր հզորությունը չպետք է գերազանցի 600 ՄՎտ-ը:

Ավելի վաղ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը, խոսելով ՓՄՌ առավելությունների մասին, մատնանշել էր դրանց անվտանգությունը: Մասնավորապես, վթարի դեպքում բնակչության տարհանում չի պահանջվում։

Հրակ է նշել, որ 2023 թվականի հուլիսին ՀՀ կառավարությունն աշխատանքային խումբ էր ուղարկել ԱՄՆ՝ փոքր մոդուլային ռեակտորների ամերիկյան տեխնոլոգիաներն ուսումնասիրելու նպատակով ։ Ամենայն հավանականությամբ, այդ այցի արդյունքներով էլ ծնվել է Հայաստանի և ԱՄՆ-ի միջև ատոմային էներգետիկայի ոլորտում համագործակցության ներկայիս համաձայնագիրը։ Նախագիծը դիտարկվում է էներգետիկ գործընկերների դիվերսիֆիկացման և Ռուսաստանից կախվածության նվազեցման համատեքստում, ինչը հարուցում է աշխարհատնտեսական ռիսկերի վերաբերյալ քննարկումներ: