Արմինֆո. Այսօր Հայաստանը բախվում է էներգետիկ կարևոր ընտրության, որն ունի աշխարհաքաղաքական չափում։ Այդ մասին հայտարարել է սոցիոլոգիական գիտությունների թեկնածու, ՄԻՖԻ Միջազգային հարաբերությունների ինստիտուտի պրոֆեսոր Անաստասիա Պոնոմարյովան' "BRICS+ - ի երկրների համագործակցությունը ատոմային էներգետիկայի ոլորտում" թեմայով Երևանում կայացած մամլո ասուլիսում, խոստովանելով, որ Հայաստանն այսօր գտնվում է նոր ատոմակայանի կառուցման համար գործընկերոջ ընտրության գործընթացում:
Այդս կապակցությամբ փորձագետը հիշեցրել է, որ 2024 թվականին ստեղծվել Է BRICS-ի երկրների ատոմային էներգետիկայի հարթակը, իսկ 2025 թվականի սեպտեմբերին ընդունվել է առաջին ռազմավարական փաստաթուղթը, որը սահմանել է այդ հարթակի աշխատանքի առաջնահերթությունները, ներառյալ ֆինանսավորման ներգրավումն ու կայուն մատակարարումների ապահովումը ։ Ավելին, ինչպես նշել է Պոնոմարյովան, 2025 թվականին BRICS-ի զարգացման նոր բանկն առաջին անգամ հայտարարել Է ատոմային էներգետիկայի ոլորտում նախագծերը ֆինանսավորելու պատրաստակամության մասին ։
"Այս տեմպերով 21-րդ դարի կեսերին BRICS-ի երկրները կզբաղեցնեն էներգետիկ սպառման շուկայի մոտ կեսը ։ Մասնակիցների թվում, բացի "Ռոսատոմ" ատոմային էներգիայի պետական կորպորացիայից, կարելի է առանձնացնել Չինաստանի ազգային միջուկային կորպորացիան (CNNC) և հարավաֆրիկյան կազմակերպությունները: Սա իսկապես միջազգային համագործակցություն է, որն աստիճանաբար բովանդակությամբ է լցվում համապատասխան ռազմավարական նստաշրջանների անցկացման շնորհիվ", - ուշադրություն է հրավիրել պրոֆեսորը։
Այդ համատեքստում խոսելով Հայաստանի մասին՝ նա նշել է, որ ատոմային էներգետիկայի ոլորտում հարուստ պատմություն ունեցող երկիրն այսօր գտնվում է խաչմերուկում։ Նա հիշեցրել է, որ ներկայումս քննարկվում է նոր ատոմային էներգաբլոկի կառուցումը փոքր մոդուլային ռեակտորների տեխնոլոգիայի կիրառմամբ, սակայն գործընկերը դեռ չի ընտրվել: Այս առումով Պոնոմարյովան կոչ է արել համեմատական վերլուծություն անցկացնել Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և Չինաստանի առաջարկների վերաբերյալ:
Նա նշել է, որ 2026 թվականի փետրվարի 9-ին ԱՄՆ-ի հետ "123 համաձայնագիր" ստորագրելուց հետո (խաղաղ ատոմի ոլորտում համագործակցության մասին, իրավական հիմք է ստեղծում ամերիկյան միջուկային տեխնոլոգիաների արտահանման համար), Միացյալ Նահանգներն ակտիվորեն ձգտում է մասնակցել այդ գործընթացներին։ "Սակայն ԱՄՆ - ը փաստացի չունի գործող արդյունաբերական նմուշներ ։ Միևնույն ժամանակ, Ռուսաստանն առաջարկում է ջրային էներգետիկ ռեակտոր (VVER-1200), որն արդեն հաջողությամբ գործում է ամբողջ աշխարհում: Մի կողմից, ամերիկյան առաջարկն ունի հավաստագրման անորոշ ժամկետներ, իսկ ռուսական կողմից մենք տեսնում ենք աշխատող ռեակտոր եւ ամենակարճ ժամկետներում նախագծերի իրականացման խոստում ։ Բացի այդ, "Ռոսատոմը" Հայաստանի վաղեմի գործընկերն է և առաջարկում է սպասարկման ամբողջական ցիկլ։ Ընդ որում, Ռուսաստանը շահագրգռված է այդ տարածաշրջանում իր ներկայության պահպանմամբ", - նշել է պրոֆեսորը։
Ընդ որում, ինչպես նշել է Պոնոմարյովան, այդ քննարկումների շրջանակներում հայտնվել է նաեւ նոր խաղացող ՝ Չինաստանը, որը ներկայացնում է իր առաջին կոմերցիոն ցամաքային ռեակտորը ՝ "Լին Լունը": Փորձագետը նշել է, որ Չինաստանն ունի շինարարության ավարտի հստակ ժամկետներ, և, հաշվի առնելով, երկրում ատոմային էներգետիկայի զարգացումը, ներկայումս կառուցվում է 28 ռեակտոր, ինչը գերազանցում է այլ երկրներում կառուցվող ռեակտորների թիվը: "Նրանք ակտիվորեն մասնակցում են այս գործընթացին, քանի որ նրանց համար դա Չինաստանի միջուկային տեխնոլոգիաների արտահանմանն ուղղված միջուկային մետաքսի ճանապարհի մի մասն է, որը "Մեկ գոտի - մեկ ճանապարհ" հայեցակարգի շրջանակներում ենթադրում է մինչեւ 2030 թվականը 30 չինական ռեակտորների առկայություն: Այս ամենը հաշվի առնելով ՝ անհրաժեշտ է հասկանալ, որ Հայաստանի ընտրությունն ունի աշխարհաքաղաքական չափում", - նշել է Պոնոմարյովան։
Այդ առնչությամբ նա պարզաբանել է, որ ԱՄՆ-ի համար շուկա ներդրումը Հայաստանի Էներգակախվածությունը Ռուսաստանից խզելու փորձ է, եւ, եթե Հայաստանը նման ընտրություն կատարի, դա կնշանակի, որ երկիրը կընդունի ամերիկյան անվտանգության չափորոշիչներն ու նորմատիվները: "Ռուսաստանի համար կարեւոր է Հարավային Կովկասում պաշտպանության վերջին գծի պահպանումը, եւ ռուսական կողմի համար կարեւոր է պահպանել վաղեմի գործընկերային հարաբերությունները բոլոր ոլորտներում, ներառյալ ատոմային էներգետիկան։ Իսկ Չինաստանի համար դա Հարավային Կովկաս ներթափանցելու հնարավորություն է ։ Ընդ որում, Չինաստանն առավելություն ունի՝ էլեկտրաէներգիան զգալիորեն էժան կլինի", - նշել է փորձագետը։
Այսպիսով, ինչպես նշել է Պոնոմարյովան, Հայաստանի համար դա ապագայի յուրովի ընտրություն է. եթե երկիրը համաձայնի ԱՄՆ-ի պայմաններին, նա կարող է հայտնվել մեկ աղբյուրից տեխնոլոգիական եւ քաղաքական կախվածության մեջ: "Սակայն կարելի է ընտրել այլ ուղի ՝ բազմավեկտորությունը, այսինքն, փոխգործակցել Ռուսաստանի հետ և միաժամանակ համագործակցություն սկսել Չինաստանի հետ BRICS ատոմային հարթակի միջոցով ։ Այսինքն՝ Հայաստանը գործ ունի ոչ միայն տեխնիկական, այլև քաղաքակրթական ընտրության հետ։ Գլխավորն այն է, որ արդյունքում ընտրությունը կատարվի հայ ժողովրդի շահերից ելնելով", - ամփոփել է Պոնոմարյովան։
Հիշեցնենք, որ ավելի վաղ Հայաստանում քննարկվում էր 50-60 ՄՎտ հզորությամբ մի քանի փոքր մոդուլային ատոմային ռեակտորների կառուցման հնարավորությունը: Ընդ որում, դիտարկվում էր, նույնիսկ, երկրի մի քանի մարզերում դրանց կառուցման հնարավորությունը։ Սակայն այս ուղղությամբ ամենագլխավոր խնդիրներից մեկը հայ ատոմագործների շրջանում այդ ռեակտորների կառավարման հմտությունների բացակայությունն է։ Ավելի վաղ Հայկական ԱԷԿ-ի գլխավոր տնօրենի խորհրդական Գերա Սևիկյանը ԱրմԻնֆո-ին հաղորդնել էր, որ սկզբունքային որոշում է կայացվել երկրում նոր բլոկ կառուցելու մասին ՝ օգտագործելով ռուսական ՏՕԻ ռեակտորը՝ 1200 Մվտ հզորությամբ: Սակայն, ինչպես հետագայում նշել էր ՀՀ տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Գնել Սանոսյանը, նման հզորության բլոկի կառուցումը հղի է խնդիրներով, քանի որ Հայաստանի ամբողջ էներգետիկ համակարգի հզորությունները կազմում են հենց 1200 Մվտ: Իսկ արդեն ավելի ուշ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ հանրապետությունը սկզբունքային որոշում է կայացրել կառուցել մոդուլային տիպի ատոմային ռեակտոր։ Ընդ որում, մոդուլային ատոմակայանի արտադրության երկիրը, Հայաստանի իշխանությունների հավաստմամբ, կորոշվի 2026-2027 թվականներին։
