Չորեքշաբթի, 9 Նոյեմբերի 2022 13:06

Արմինֆո. Հայաստանում տարեկան գնաճը 2022թ. սեպտեմբերին հասել է 9,9 տոկոսի։ Տարեվերջին, ըստ 2023 թվականի պետական բյուջեի նախագծի հիմքում դրված կանխատեսման, 12-ամսյա գնաճը կգերազանցի նպատակային միջակայքը (4% ՝ գումարած/հանած 1,5% շեղումով) և կկազմի 8,5%, իսկ կենտրոնական բանկի կանխատեսմամբ՝ երկիրը 2022 թվականը կավարտի 10% գնաճի ցուցանիշով։

Մինչդեռ, Կենտրոնական բանկը ս. թ. փետրվարից արդեն մի քանի անգամ բարձրացրել է վերաֆինանսավորման առանցքային տոկոսադրույքը, ինչի պատճառով դարձել է իր վիզավիների խիստ քննադատության առարկա, իսկ հայկական դրամը շարունակում է ամրապնդել իր դիրքերը ինչպես ամերիկյան դոլարի, այնպես էլ եվրոյի նկատմամբ։ Իշխանությունների "ակտիվ անգործության" և այն մասին, թե ինչպես զսպել գնաճն ու դրա հետևանքները, ԱրմԻնֆո-ի հետ հարցազրույցում պատմել է ԵՊՀ տնտեսագիտության և կառավարման ֆակուլտետի կառավարման և ձեռներեցության ամբիոնի վարիչ Կառլեն Խաչատրյանը:

 

-Պարոն Խաչատրյան, ըստ վիճակագրական տվյալների, Հայաստանում գնաճը 2022թ. հունվար-սեպտեմբերին 2021թ. նույն ժամանակահատվածի համեմատ արդեն հասել է 8,6 տոկոսի, ս.թ. սեպտեմբերին 2021թ. Սեպտեմբերի համեմատ աճել է մինչև 9,9 տոկոս: Ընդ որում, գնաճը զսպելու նպատակով նոյեմբերի 1-ին ՀՀ ԿԲ - ն ընթացիկ տարում արդեն 5-րդ անգամ բարձրացրել է վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը ՝ 10% - ից մինչեւ 10,5% ՝ կրկնելով 2015 թվականի պատմական առավելագույնը։ Զուգահեռաբար, ԱՄՆ դոլարը շարունակում է իր անկումը հայկական դրամի նկատմամբ. եթե մինչև ռուս-ուկրաինական ճգնաժամը (փետրվարի 24-ին) այն գտնվում էր 470-480 մակարդակում, իսկ մարտի սկզբին բարձրացել էր մինչև 520, ապա այսօր այն արժե մոտ 395 դրամ՝ մեկ դոլարի դիմաց։ Արդյո՞ք գնաճն արդեն անշրջելի գործընթաց է, իսկ առանցքային տոկոսադրույքը գնաճի կառավարման միակ գործիքն է։

 

Մեծ հաշվով, Հայաստանի տնտեսությունում գնաճային երևույթներն ակտիվացել են դեռևս 2020 թվականի դեկտեմբերից և գրեթե երկու տարի ոչ մի կերպ չեն մեղմացնում իրենց ազդեցությունը, անգամ՝ ՀՀ Կենտրոնական բանկի կողմից վերաֆինանսավորման առանցքային տոկոսադրույքի պարբերական վերանայման և դրամավարկային գործիքակազմի կիրառման ֆոնին։

 

Ողջ խնդիրն այն է, որ մեր երկրի տնտեսությունն իրեն լավագույն չի զգում։ Գնաճային երևույթները, մեծ մասամբ, պայմանավորված են հենց տնտեսության խնդիրներով՝ սկսած անվտանգության հարցերում անորոշությունից մինչև քաղաքական անկայունություն և սոցիալ - տնտեսական խնդիրներ, որոնք կապված են, մասնավորապես, բնակչության կենսամակարդակի և գնողունակության ցածր մակարդակի հետ։ Այս խնդիրները ինքնուրույն չեն լուծվի։

 

Զուգահեռաբար մենք տեսնում ենք ԿԲ-ի  գնաճը միայնակ կարգավորելու փորձեր։ Ֆինանսական կարգավորիչը, գների կայունությունը պահպանելու և գնաճը զսպելու իր հիմնական խնդրի պատճառով, գնում է առանցքային տոկոսադրույքի բարձրացման, փողի թանկացման, մինչդեռ, կառավարությունը կողքից է նայում այս ամենին և դիտորդի կարգավիճակում հետեւում է, թե արդյոք ի վերջո հնարավոր կլինի կարգավորել գները: Նման գործելաոճը, իհարկե, չի հանգեցնի հարկ եղած արդյունքի։

 

Տնտեսության գնաճային խնդիրները հաղթահարելու համար անհրաժեշտ է համակարգված աշխատանք Կենտրոնական բանկի և ՀՀ կառավարության միջև՝ ի դեմս Էկոնոմիկայի նախարարության և Ֆինանսների նախարարության։ Ցավոք, մինչ այժմ մենք նման ջանքեր չենք տեսնում։ Յուրաքանչյուրը փորձում է խնդիրները լուծել իր դիրքորոշման շրջանակներում, իսկ ձախողման դեպքում՝ մեղքը բարդել մյուսի վրա։ Մինչդեռ, Էկոնոմիկայի նախարարությունը, մասնավորապես, պարտավոր է մշակել նպատակային ծրագրեր, ձևավորել ավելի կանխատեսելի բիզնես միջավայր։ Կառավարությունն, իր հերթին, պետք է փորձի լուծել անվտանգության խնդիրները. նույնիսկ երկու տարի անց անվտանգության մարտահրավերները սուր են Հայաստանի տնտեսության մեջ, ինչի պատճառով բիզնեսն, այդպես էլ չստանալով անվտանգության երաշխիքներ, այդպես էլ չի համարձակվում իրականացնել նոր նախագծեր կամ էլ լուրջ ընդլայնում։ Մինչդեռ, արտադրության ծավալների աճը կարող էր մասնակիորեն մեղմել գնաճային ճնշումը, որոշակի իմաստով "կլանել" գնողունակության աճը, որը պայմանավորված է, հիմնականում, ՌԴ-ից այցելուների  ՀՀ-ում գտնվելու հաշվին։

 

Այսօր գնաճը շարունակում է բացասական սպասումներ ձևավորել բնակչության շրջանում. քաղաքացիներն ու բիզնեսը, հետեւելով բարձր գնաճային ֆոնին, ակնկալում են դրա պահպանում ապագայում, ինչի հիման վրա ձևավորում են իրենց վարքագիծը։ Արդյունքում՝ գնաճը ոչ միայն անկում չի ապրում, այլ, հակառակը, շարունակում է արագանալ։ Բացի այդ, եթե հաշվի առնենք, որ սոցիալապես խոցելի բնակչության եկամուտները չեն ավելանում, մինչդեռ, ապրանքների, հատկապես, առաջին անհրաժեշտության ապրանքների գները բարձրանում են, ապա դա, իր հերթին, հանգեցնում է կենսամակարդակի նվազման և սոցիալ-տնտեսական նոր խնդիրների:

 

- Երկրի տնտեսության համար ի՞նչ հետեւանքների կարող է հանգեցնել ամուր դրամի դիրքերի պահպանումը:

 

Հայկական դրամի ամրապնդումը երկակի ազդեցություն ունի տնտեսության վրա՝ դրական և բացասական։ Մի կողմից ՝ "էժան դոլարի" պայմաններում ներմուծվող ապրանքների ՝ դրամով արտահայտված արժեքը նվազում է, ինչը դրական է անդրադառնում ապրանքի գնի վրա։ Եթե չլիներ դրամի արժևորումը, գնաճն այսօր ավելի բարձր մակարդակի վրա կլիներ։ Մյուս կողմից, տեղական արտադրանքը (ապրանքները/ծառայությունները), որն արտահանվում է, թանկանում է, այն դարձնում է ոչ մրցունակ արտաքին շուկաներում: Բացի այդ, արտարժույթի արժեզրկման պատճառով նվազում են տնային տնտեսությունների եկամուտները, որոնք արտերկրից փոխանցումներ են ստանում, որպես կանոն, ԱՄՆ դոլարով, ինչը հանգեցնում է գնողունակության անկման: Իմ գնահատմամբ՝ "ամուր դրամի" բացասական ազդեցությունը, այնուամենայնիվ, գերակշռում է դրականի նկատմամբ։

 

- Ինչպես նկատեցիք, ուժեղ դրամը ձեռնտու էր ներկրողներին։ Այդուհանդերձ, նույնիսկ ազգային արժույթի գրեթե 8-ամսյա վստահ հարձակումից հետո շարքային սպառողը չի նկատում գների նվազում։ Ինչո՞վ է դա պայմանավորված։

 

Այստեղ գործում է երկու գործոն՝ զուտ օբյեկտիվ, տնտեսական, որոնք արտահայտվում են հետևյալում. "ամերիկացու" արժեզրկմանը զուգընթաց աճել է տվյալ ապրանքների նկատմամբ պահանջարկը՝ ապրանքը գնել ցանկացողների թիվը, քանի որ Հայաստան են ժամանել մեծ թվով այցելուներ, ընդ որում, բարձր գնողունակությամբ։ Մասնավորապես, պաշտոնական տվյալների համաձայն, ընթացիկ տարվա առաջին 10 ամիսներին Հայաստան ժամանած զբոսաշրջիկների թիվը կազմել է 1,4 մլն մարդ, մոտ 46%-ը՝ Ռուսաստանից։ Իսկ պահանջարկը, ինչպես հասկանում ենք, հանգեցնում է գների բարձրացման։

 

Երկրորդ գործոնը կապված է վերահսկող պետական մարմինների ոչ պատշաճ աշխատանքի հետ, երբ լիազորված պետական գերատեսչությունները, մասնավորապես շուկայի վերահսկողության տեսչական մարմինը, բառացիորեն, անգործության է մատնված: Նա պետք է մշտապես դիտարկի եւ վերլուծի իրավիճակը շուկայում եւ խստորեն պատժի, եթե պահանջվում է, անբարեխիղճ ձեռնարկատերերին եւ այլն:

 

-Պարոն Խաչատրյան, Դուք նշեցիք Էկոնոմիկայի նախարարության կողմից աջակցության նպատակային ծրագրերի մշակման անհրաժեշտությունը։ Վերջերս գերատեսչությունը հանդես է եկել ՏՏ ընկերությունների համար աջակցության միջոցառումների ներդրման նախաձեռնությամբ, որպեսզի, ինչպես նշվում է, նվազեցնեն արտարժույթի արժեզրկման հետեւանքով առաջացած ռիսկերը, ինչպես նաեւ աջակցեն ոլորտի կազմակերպությունների ՝ այլ երկրների ընկերությունների հետ արդյունավետ մրցակցելու կարողությանը: Որքանո՞վ է նպատակահարմար այդ միջոցը, եթե հաշվի առնենք, որ դրամի արժեւորումից տուժել են ոչ միայն "այթիշնիկները"։

 

ՏՏ ոլորտը, անկասկած, կարևոր է երկրի տնտեսության համար և պահանջում է հատուկ

Վերաբերմունք: Դեռևս 2000 թվականից ՀՀ կառավարությունը այդ հատվածը հայտարարել է

տնտեսության գերակա ճյուղ, արդեն ավելի քան 5 տարի ստարտափ ընկերություններն

օգտվում են հարկային արտոնություններից, նրանց համար ձեւավորվել է բարենպաստ միջավայր: Սակայն, անհրաժեշտ է օբյեկտիվորեն գնահատել իրավիճակը, քանի որ ՏՏ ոլորտն աչքի է ընկնում բարձր եկամտաբերությամբ և աշխատավարձի համապատասխան մակարդակով: Հետևաբար, գուցե արժե ավելի խորը մտածել դրա մասին, թե՝ որքանով է նպատակահարմար պետությունը՝ իր սուղ ֆինանսական հնարավորություններով, աջակցել այն հատվածին, որտեղ եկամուտներն առանց այդ էլ բարձր են։

 

Իմ խորին համոզմամբ, տնտեսության իրական, արտահանմանն ուղղված հատվածում պետական աջակցության գործիքակազմի կիրառումը կարող է շատ ավելի արդյունավետ լինել, քան ՏՏ ոլորտում։ Ասենք, վերամշակող արդյունաբերության ոլորտի ընկերությունները, օրինակ, գինեգործության, որոնք տարիներ շարունակ աշխատել են արտաքին շուկաներ դուրս գալու համար, հսկայական ֆինանսական ու մարդկային ռեսուրսներ են ծախսել, այսօր բավական բարդ իրավիճակում են հայտնվել։ Հաշվի առնելով դա՝ եթե պետությունն իր փոքր հնարավորություններով կանգնած է ընտրության առջեւ՝ աջակցել ՏՏ ոլորտին կամ իրական հատվածի արտահանողներին, կարծում եմ, պետք է ընտրություն կատարի հօգուտ վերջինիս։

 

- "Մանթաշյանց" գործարարների միության նախագահն օրերս ՀՀ իշխանություններին կոչ արեց "արժեզրկել դրամը ամեն գնով", հայտարարելով, որ ազգային արժույթի կտրուկ արժևորման պատճառով Հայաստանը գտնվում է "հոլանդական հիվանդության" սկզբնական փուլում։ Նշվում էր, որ բոլոր ոլորտները, բացառությամբ HoReCa - ի (Hotel, Restaurant և Catering, հյուրընկալության արդյունաբերություն- խմբ) եւ բանկային ոլորտի, վնասներ են կրում, եւ ապագայում դոլարի անկումը եւ դրամի արժեւորումը կհանգեցնեն տնտեսության կոոլափսի։ Արդյո՞ք Դուք կիսում եք այդ տեսակետը:

 

Դժվարանում եմ ասել, թե որքանով ճիշտ է այլ երկրի իրավիճակը պրոյեկցել մեր իրողություններին՝ առանց հաշվի առնելու Հայաստանի տնտեսության առանձնահատկությունները։ Ակնհայտ է, որ վիճակագրական տվյալների հիման վրա կարելի է վստահորեն հայտարարել, որ այսօր "պլյուսում" հայտնվել է բացառապես ծառայությունների ոլորտը, և դա ոչ միայն HoReCa - ն է, այլև բանկային ծառայությունները։ Այսպես, Հայաստանում տնտեսական ակտիվության աճը 2022թ. հունվար-սեպտեմբերին արագացել է մինչև 14,1 տոկոս։ Տնտեսական ակտիվության աճը մեծ մասամբ պայմանավորել է ծառայությունների ոլորտը՝ 27,1% - ով,  փոքր-ինչ պակաս չափով  էներգահամալիրը՝ 16,9%-ով, առևտրի հատվածը՝ 14,5% - ով, շինարարության ոլորտը՝ 14,3% - ով։ Ընթացիկ տարվա հունվար-սեպտեմբերին առեւտրային բանկերը գրանցել են 188 մլրդ դրամի զուտ շահույթ, ինչը երեք անգամ գերազանցում է նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի ցուցանիշը: Արձանագրված ցուցանիշները վկայում են այն մասին, որ աճն ուղղակի արդյունք է ռուսաստանցի այցելուների թվի աճի։

 

Ցավոք, ընթացիկ տարում ակտիվ աճի ժամանակահատվածում իշխանություններն այդպես էլ չկարողացան կապիտալիզացնել այն, ձևավորել որոշակի պահուստներ, «անվտանգության բարձիկներ», որպեսզի ապահովեն տնտեսության կենսունակությունը այցելուների հոսքի և նրանց հետ եկող կապիտալի դադարեցման դեպքում։

 

Ընդ որում, ես դեմ եմ ազգային արժույթն «ամեն գնով» արժեզրկելու կամ ամրապնդելու գաղափարին։ Տնտեսությունն ինքնակարգավորվող օրգանիզմ է, իսկ շուկայական տնտեսությունը ենթադրում է առաջարկի և պահանջարկի փոխկապակցվածություն։ Արհեստական արժևորումը կամ հակառակը, անկասկած, ոչ մի լավ բանի չի հանգեցնի։

 

Այս փուլում համադարմանը Կենտրոնական բանկի և կառավարության համակարգված աշխատանքն է՝ աջակցության նպատակային ծրագրեր մշակելու, ինչպես նաև երկարաժամկետ պլանավորման համար: Առաջարկվող լուծումները պետք է նպատակաուղղված լինեն ոչ թե երկու-երեք ամսվա, այլ երկարաժամկետ հեռանկարին։