ԱրմԻնֆո. Ղարաբաղյան դեպքը մեզ հիշեցնում է իրավիճակային արդյունքը վերջնական որոշման տեղ ընդունելու ռիսկերի մասին։ Ցանկալին իրականության տեղ ներկայացնելու ձգտումը չի նշանակում, որ հակամարտության գործոնը վերացել է։ Պահպանվում են հավաքական տրավմաները, փոխադարձ մտավախություններն ու պատմական անարդարության զգացումը։ Այդ պատճառով այսօր անհրաժեշտ է մտածել ոչ թե ձեռք բերված գերազանցության կատեգորիաներով, այլ համատեղ գոյակցության հեռանկարով։ «Պուտինի ճանապարհը» կարող է դառնալ վստահության բարձրացման գործնական գործիք և բաժանման ու հակամարտության տրամաբանությունը փոխարինել փոխադարձ անհրաժեշտության ու համաձայնեցման տրամաբանությամբ։ Այս մասին ասվում է "«Պուտինի ճանապարհը». Հարավային Կովկասում տրանսպորտային միջանցքի գեոռազմավարական և քաղաքական-հաղորդակցական նշանակությունը" գիտական հրապարակման մեջ, որը ստորագրված է Հաղորդակցությունների զարգացման ազգային հետազոտական ինստիտուտի ներկայացուցիչ Վլադիսլավ Գասումյանովի անունով։
Հոդվածում դիտարկվում է «Պուտինի ճանապարհը» տրանսպորտային միջանցքի նախաձեռնությունը, որը ենթադրում է «Ռուսաստան – Աբխազիա – Վրաստան – Հայաստան» երթուղով հաղորդակցության վերականգնում։ Հրապարակման մեջ ցույց է տրվում, որ «Պուտինի ճանապարհ» նախաձեռնությունը դուրս է գալիս տրանսպորտային-լոգիստիկ նախագծի շրջանակներից և իրենից ներկայացնում է տարածաշրջանային փոխկապակցվածության մոդելներից մեկը՝ հիմնված Ռուսաստանի և Հարավային Կովկասի պատմականորեն ու աշխարհագրորեն պայմանավորված կապի վրա։ Այն զսպում է արտաքին ուժերի կողմից հաղորդակցությունների ապաշրջափակման օրակարգի մենաշնորհացումը և ստեղծում է երկխոսության, շահերի համաձայնեցման ու վստահության բարձրացման լրացուցիչ պայմաններ։ Չնայած լարված հարաբերություններին՝ Հարավային Կովկասի բոլոր երկրներին ներկայում միավորում է հարաբերությունների կանխատեսելիության և կորցրած վստահության վերականգնման շահագրգռվածությունը։
Հոդվածում ընդգծվում է, որ տրանսպորտային միջանցքների նախագծերը դառնում են ազդեցության, լեգիտիմության և տարածաշրջանային ապագայի մեկնաբանության համար պայքարի գործիքներ։ Այս իմաստով Հարավային Կովկասը դառնում է ոչ միայն տարանցման տարածք, այլև կարգի մրցակցող մոդելների ասպարեզ։ Առավել նկատելի նախագծերից մեկը դարձել է «Trump Route for International Peace and Prosperity» (TRIPP) նախագիծը, որը հայտարարում է Հայաստանի տարածքով տրանսպորտային փոխկապակցվածության ձևավորման խնդիր և ներառվել է հայ-ադրբեջանական կարգավորման օրակարգում՝ ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ։
Բացի TRIPP-ից, Հարավային Կովկասում առաջ են մղվում.
- ադրբեջանա-թուրքական «Զանգեզուրի միջանցքը» (հայկական կողմը խուսափում է «միջանցք» եզրույթից՝ մտավախություն ունենալով երթուղու նկատմամբ սեփական ինքնիշխանության սահմանափակման վերաբերյալ)։
- հայկական «Խաղաղության խաչմերուկը» (պետք է Սև ծովը կապի Պարսից ծոցի և Օմանի ծոցի հետ՝ Հայաստանի տարածքով)։
- Արաքսյան միջանցքը (երթուղի Ադրբեջանի հիմնական հատվածից դեպի Նախիջևան՝ Իրանի տարածքով, շրջանցելով Հայաստանը, հնարավոր ելքով դեպի Թուրքիա և Պարսից ծոց)։
- ԵՄ-ի և Չինաստանի կողմից աջակցվող Տրանսկասպյան (Միջին կամ Կենտրոնական) միջանցքը (երթուղի Չինաստանից և Կենտրոնական Ասիայից դեպի Եվրոպա՝ Կասպից ծովով, Ադրբեջանով, Վրաստանով և Թուրքիայով՝ շրջանցելով Ռուսաստանը)։
- «Հյուսիս – Հարավ» ՄՏԿ-ն (դրա արևմտյան ճյուղն անցնում է Ռուսաստան – Ադրբեջան – Իրան գծով և կապում է Պարսից ծոցի ու Հնդկական օվկիանոսի նավահանգիստների հետ։ Նախագիծն առաջարկում է ոչ թե արևելք-արևմուտք, այլ փոխկապակցվածության միջօրեականային մոդել)։
- «Պարսից ծոց – Սև ծով – Իրան, Հայաստան – Վրաստան» միջանցքը (երթուղին պետք է Իրանը Եվրոպային կապի Հայաստանի, Վրաստանի և Սև ծովի նավահանգիստների միջոցով)։
- «ԵՄ – Ադրբեջան – Վրաստան – Ռումինիա – Հունգարիա» սևծովյան էներգետիկ և թվային միջանցքը (նախատեսում է ստորջրյա մալուխների անցկացում՝ Հարավային Կովկասից Եվրոպա էլեկտրաէներգիայի և տվյալների փոխանցման համար՝ ուժեղացնելով տարածաշրջանի ինտեգրումը ԵՄ-ի հետ)։
Ինչպես գրում է հոդվածի հեղինակը, եթե վերլուծենք այս նախագծերը, ապա պարզ է դառնում, որ հիմնական մրցակցությունը ծավալվում է ոչ այնքան ճանապարհների, որքան դրանց կառավարման սկզբունքների միջև՝ ինքնիշխան վերահսկողության, արտաքին միջնորդության, բացառիկ փակ հասանելիության կամ փոխադարձ բաց հաղորդակցությունների։
Այս ֆոնին պահանջված են դառնում ռուսական կողմի նախաձեռնությունները, որոնց թվում է «Պուտինի ճանապարհ» նախաձեռնությունը, որը ներկայացվել և վերլուծվել է «Ռուսաստանը և աշխարհը. երկխոսություններ – 2026. Նոր իրողություն» միջազգային համաժողովում։ Այս երթուղին պետք է Ռուսաստանը Հայաստանի հետ կապի Աբխազիայի և Վրաստանի միջոցով՝ այդպիսով վերականգնելով Ռուսաստանի ուղիղ տրանսպորտային կապը Հայաստանի հետ և ապահովելով ելք դեպի հարավկովկասյան ու իրանական ենթակառուցվածքների ավելի լայն ուղղություններ։ Նախագիծն անվանելով «Պուտինի ճանապարհ»՝ հեղինակները ձգտում են այն դուրս բերել սովորական տրանսպորտային նախաձեռնության շրջանակներից և ցույց տալ դրա գեոռազմավարական մասշտաբը։ Բացի այդ, նման անվանումը նախագիծը կապում է քաղաքական հեղինակության հետ, որը կարող է ապահովել միջպետական պայմանավորվածությունները։
Նշված նախաձեռնությունը արձագանք է առաջացրել ԶԼՄ-ներում, իսկ որոշ օտարերկրյա փորձագետներ սկսել են այն դիտարկել որպես հակապատում, որն ուղղված է ամերիկյան TRIPP նախաձեռնության խորհրդանշական վիճարկմանը և տարածաշրջանային տրանսպորտային փոխկապակցվածության ճարտարապետության մեջ Ռուսաստանի ներկայության պահպանմանը։ Հարգանքով վերաբերվելով փորձագիտական տարբեր դիրքորոշումներին և չմտնելով բանավեճի մեջ՝ հրապարակման հեղինակը նշում է, որ «Ռուսաստան – Աբխազիա – Վրաստան – Հայաստան» երթուղին գոյություն է ունեցել TRIPP-ից շատ առաջ։ Սուխումի և Թբիլիսիի միջև կանոնավոր երթևեկությունը բացվել է 1938 թվականին, Սուխումի և Ադլերի միջև ամբողջական երթևեկությունը՝ 1942 թվականին, իսկ այդ հատվածի մշտական շահագործումը սկսվել է 1949 թվականին։
Խորհրդային ժամանակաշրջանում Սոչիի, Գագրայի, Սուխումի միջով Մոսկվայից դեպի Թբիլիսի և Երևան գնացքներ էին երթևեկում։ Միասնական երթուղին փլուզվեց ոչ թե այն պատճառով, որ կորցրել էր իր նշանակությունն ու իմաստը, այլ ԽՍՀՄ փլուզման և վրաց-աբխազական պատերազմի հետևանքով։ Հետևաբար «Պուտինի ճանապարհ» նախաձեռնության նորույթը ոչ թե ճանապարհի աշխարհագրության կամ TRIPP-ին հակադրվելու մեջ է, այլ դրա՝ որպես անդրտարածաշրջանային միջանցքի նոր քաղաքական-ռազմավարական նշանակության, որը պայմաններ է ստեղծում միջպետական հաղորդակցությունների նորացված տեսակի համար։
Ռուսական կողմը վաղուց դիտարկում է Աբխազիայի միջոցով Վրաստանի հետ երկաթուղային հաղորդակցության վերականգնման հնարավորությունը՝ Կովկասում տրանսպորտային երթուղիների և քաղաքական հաղորդակցությունների ապաշրջափակման ավելի լայն խնդրի շրջանակում։ Մոտեցման նորությունն այն է, որ «Պուտինի ճանապարհ» տրանսպորտային միջանցքը դիտարկվում է ոչ միայն որպես տրանսպորտային և տնտեսական նախագիծ, այլև որպես գեոռազմավարական նախագիծ՝ քաղաքական-հաղորդակցական նշանակության հետ համակցված, որն ուղղված է Հարավային Կովկասի ենթակառուցվածքային ճարտարապետության մեջ Ռուսաստանի դերի դիրքավորմանը՝ որպես տարածաշրջանի երկրների փոխըմբռնման և փոխգործակցության բարձրացման պայմաններ ստեղծելու ընդունակ երկրի։
«Պուտինի ճանապարհ» նախաձեռնությունը հայեցակարգային առումով առնչվում է Ռուսաստանի ռազմավարական շահերին՝ 1) մերձավոր արտերկրում համագործակցության պահպանմանը, 2) եվրասիական տրանսպորտային փոխկապակցվածության զարգացմանը, 3) տնտեսական անվտանգության ամրապնդմանը, 4) Հարավային Կովկասի ենթակառուցվածքային օրակարգի արտաքին մենաշնորհացման հակազդմանը։
TRIPP նախագծի առաջմղման ֆոնին, որը կապված է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հաղորդակցությունների ապաշրջափակմանը ամերիկյան մասնակցության հետ, «Պուտինի ճանապարհը» հանդես է գալիս որպես տարածաշրջանային փոխկապակցվածության այլընտրանքային ռուսական մոդել։ Եթե TRIPP-ը հիմնականում ուղղված է հարավային ուղղությանը և Հայաստանի ներառմանը «Արևելք – Արևմուտք» երթուղու տրամաբանության մեջ, ապա ռուսական նախաձեռնությունն առաջարկում է «Հյուսիս – Հարավ» վեկտորը՝ Ռուսաստանը, Աբխազիան, Վրաստանը և Հայաստանը կապելով դեպի Իրան հնարավոր ելքի հետ։ «Հյուսիս – Հարավ» միջանցքի և իրանական ուղղության հետ հնարավոր կապը կանխորոշում է նախաձեռնության առանձնահատուկ արժեքը։ Երթուղու իրականացումը կարող էր ուժեղացնել եվրասիական տրանսպորտային հանգույցների մասնակից երկրների դերը և ապահովել լրացուցիչ հասանելիություն Մերձավոր Արևելքի շուկաներին։ Ռուսաստանի համար այս նախագիծը հնարավորություն է տալիս պահպանել ուղիղ կապը Հայաստանի հետ, ամրապնդել դիրքերը Աբխազիայում, կապված լինել Վրաստանի տարանցիկ քաղաքականության հետ և առաջարկել այլընտրանք արևմտյան-թուրքական-ադրբեջանական լոգիստիկ դասավորությանը։ Նախագիծը թույլ է տալիս ցույց տալ, որ հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը հնարավոր է ոչ միայն արևմտյան կամ ադրբեջանա-թուրքական ձևաչափի միջոցով։ Այս իմաստով «Պուտինի ճանապարհը» պարզապես երթուղի չէ, այլ Հարավային Կովկասում ուժերի հավասարակշռության վերասահմանման միջոց։ Սա լիովին տեղավորվում է հենց Հարավային Կովկասի երկրների կողմից ընդունված բազմավեկտորության տրամաբանության և բազմաբևեռ աշխարհի ձևավորման տրամաբանության մեջ։
«Պուտինի ճանապարհ» նախաձեռնությունը կարող է նպաստել Հարավային Կովկասում և ավելի լայն տարածաշրջանում պատմականորեն կուտակված հակասությունների կարգավորմանը, ինչպես նաև մեղմել ԽՍՀՄ փլուզման հակամարտային ժառանգությունը, որը որոշել է Վրաստանի, Հայաստանի և Աբխազիայի զարգացման հետագծերը։ Վրաստանի և Աբխազիայի հարաբերությունները տասնամյակներ շարունակ կառուցվում են միմյանց բացառող ինքնիշխանությունների տրամաբանությամբ։ Քաղաքական-հաղորդակցական տեսանկյունից պետք է ասել, որ Հարավային Կովկասի հիմնական խնդիրը երկարաժամկետ խաղաղությունն է։ Այն սառեցնում է հակասությունները՝ դրանք տեղափոխելով լատենտ ձև։ Ղարաբաղյան դեպքը մեզ հիշեցնում է իրավիճակային արդյունքը վերջնական որոշման տեղ ընդունելու ռիսկերի մասին։ Ցանկալին իրականության տեղ ներկայացնելու ձգտումը չի նշանակում, որ հակամարտության գործոնը վերացել է։ Պահպանվում են հավաքական տրավմաները, փոխադարձ մտավախություններն ու պատմական անարդարության զգացումը։ Այդ պատճառով այսօր, ինչպես կարծում է Գասումյանովը, անհրաժեշտ է մտածել ոչ թե ձեռք բերված գերազանցության կատեգորիաներով, այլ համատեղ գոյակցության հեռանկարով։ «Պուտինի ճանապարհը» կարող է դառնալ վստահության բարձրացման գործնական գործիք և բաժանման ու հակամարտության տրամաբանությունը փոխարինել փոխադարձ անհրաժեշտության ու համաձայնեցման տրամաբանությամբ։ վստահության բացակայությունը։
Հայաստանի համար «Պուտինի ճանապարհ» նախաձեռնությունը կարող է նշանակություն ունենալ ոչ միայն որպես տրանսպորտային նախագիծ, այլև որպես արտաքին քաղաքական սուբյեկտայնության ամրապնդման գործիք։ Ներկայում Հայաստանի ցամաքային կապը Ռուսաստանի հետ մեծապես կախված է «Վերին Լարս» անցակետով երթուղուց, որը պարբերաբար ենթարկվում է սեզոնային սահմանափակումների, ձյան տեղումների, ձնահոսքերի և այլ բնական-կլիմայական առանձնահատկությունների ռիսկերին։ Այս պայմաններում Աբխազիայի և Վրաստանի միջոցով այլընտրանքային երթուղին հնարավոր է նվազեցնի Երևանի լոգիստիկ կախվածությունը մեկ ուղղությունից և բարձրացնի արտաքին առևտրային կապերի կայունությունը։ Նշենք, որ Հայաստանի երկաթուղային համակարգն ինստիտուցիոնալ առումով արդեն կապված է Ռուսաստանի հետ։ 2008 թվականից այն գտնվում է «Ռուսական երկաթուղիներ» ընկերության դուստր ընկերության կոնցեսիոն կառավարման ներքո։ Սակայն Աբխազիայի և Վրաստանի միջոցով ամբողջական երթուղու բացակայությունը զրկում է այդ կապը լիարժեք տրանսպորտային բովանդակությունից։ «Պուտինի ճանապարհը» նշանակություն ունի որպես լիարժեք երկաթուղային հաղորդակցության վերականգնման հնարավորություն։ Ծովային ելք չունեցող և տարածաշրջանային սահմանափակ փոխկապակցվածության պայմաններում գտնվող Հայաստանի համար երկաթուղային երթուղին կարող էր էժանացնել ծանր բեռների, հումքի, արդյունաբերական և գյուղատնտեսական արտադրանքի փոխադրումը։ Ավելի լայն իմաստով նման տրանսպորտային զարկերակը կարող է ուժեղացնել Հայաստանի դերը՝ որպես եվրասիական հյուսիսի և հարավային ուղղության, այդ թվում՝ Իրանի ու դեպի Պարսից ծոց հնարավոր ելքի միջև կապող օղակ։
Բացի այդ, «Պուտինի ճանապարհը» կարող է դառնալ TRIPP նախագծի հավասարակշռման և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանում ԱՄՆ-ի շահերի դինամիկայից Հայաստանի կախվածության նվազեցման գործոն։ 2025 թ. օգոստոսի 8-ի Վաշինգտոնյան հռչակագրից և Trump Route for International Peace and Prosperity-ի իրականացման վերաբերյալ ԱՄՆ-ի ու Հայաստանի շրջանակային ծրագրի հետագա ձևակերպումից հետո Հայաստանի լոգիստիկայի հարավային ուղղությունը ներառվեց ամերիկյան ենթակառուցվածքային օրակարգում։ Այս պայմաններում հյուսիսային երթուղու ի հայտ գալը Երևանին հնարավորություն կտար պահպանել տրանսպորտային քաղաքականության իրական բազմավեկտորությունը՝ չսահմանափակվելով բացառապես արևմտյան ուղղվածության լոգիստիկայով։
Վրաստանի համար «Պուտինի ճանապարհ» նախաձեռնությունը կարող է դիտարկվել որպես Հարավային Կովկասում երկրի տրանսպորտային-աշխարհատնտեսական դերի ուժեղացման գործիք։ Երթուղու գործնական իրականացման դեպքում Վրաստանը հնարավորություն կստանա ամրապնդվել որպես տարածաշրջանի առանցքային տարանցիկ հանգույցներից մեկը, քանի որ հենց նրա տարածքն է դառնում «Արևելք – Արևմուտք» և «Հյուսիս – Հարավ» ուղղությունների միջև կապող օղակը։ Նման դասավորության պայմաններում Վրաստանը կարող էր ստանալ լրացուցիչ տնտեսական հնարավորություններ՝ տարանցիկ մուտքերի, բեռնատար և ուղևորափոխադրումների սպասարկման, ինչպես նաև հարակից ենթակառուցվածքների զարգացման հաշվին։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի Աբխազական ուղղությամբ տարանցման ուղեկցման համաձայնեցված մեխանիզմների ձևավորումը։ Բոլոր շահագրգիռ կողմերի միջև անհրաժեշտ պայմանավորվածությունների ձեռքբերման դեպքում կարող են մշակվել փոխընդունելի մաքսային, իրավական և տեխնիկական ընթացակարգեր, որոնք կապահովեն ապրանքների և ուղևորների տեղաշարժի անվտանգությունն ու կանխատեսելիությունը։ Դա կարող էր տրանսպորտային նախագիծը վերածել ոչ միայն եկամտի աղբյուրի, այլև Աբխազիայի հետ թափանցիկ տնտեսական և իրավական հարաբերությունների աստիճանական կառուցման գործիքի։ Ամբողջական երթևեկության մեկնարկը կարող է խթանել լոգիստիկ կենտրոնների, ճանապարհամերձ սպասարկման, հյուրանոցային բիզնեսի, հանրային սննդի, ավտոլցակայանների և վերանորոգման ենթակառուցվածքների զարգացումը։ Լրացուցիչ գործոն է զբոսաշրջությունը, քանի որ Ռուսաստանից Հայաստան ուղևորվող ուղևորներն ու ավտոզբոսաշրջիկները կարող էին Վրաստանի տարածքում սպառման նոր հոսք ձևավորել։ Վերջապես, երթուղու առանցքային հատվածի տիրապետումը կուժեղացներ Վրաստանի բանակցային դիրքերը։
Աբխազիայի շահերի տեսանկյունից «Պուտինի ճանապարհը» կարող է դիտարկվել որպես տրանսպորտային ծայրամասայնությունից և մասնակի միջազգային մեկուսացումից դուրս գալու հնարավոր գործիք։ Հնարավոր ազդեցությունը կարող էր կապված լինել Աբխազիան «Ռուսաստան – Վրաստան – Հայաստան» երթուղու փակուղային տարածքից դե ֆակտո տարանցիկ հատվածի վերածելու հետ։ Աբխազիան կարող էր լրացուցիչ բյուջետային մուտքեր ստանալ բեռների տարանցումից, ուղևորափոխադրումներից, սպասարկման ենթակառուցվածքներից և հարակից լոգիստիկ ծառայություններից։ Կարևոր հետևանք կլիներ տրանսպորտային ենթակառուցվածքի արդիականացումը, քանի որ ամբողջական հաղորդակցության վերականգնումը կպահանջեր երկաթուղային հատվածների, ավտոճանապարհների, սպասարկման կետերի, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքների վերակառուցում։ Դա կարող էր ստեղծել նոր աշխատատեղեր, բարձրացնել Աբխազիայի ներքին շրջանների փոխկապակցվածությունը և խթանել փոքր բիզնեսի զարգացումը։ Առանձնահատուկ նշանակություն ունի զբոսաշրջային գործոնը։
Աբխազիան Ռուսաստանը, Վրաստանն ու Հայաստանը միացնող երթուղու մասի վերածելը կարող է ավելացնել ավտոզբոսաշրջիկների և երկաթուղային ուղևորների հոսքը, այդ թվում՝ արտասեզոնին։ Բացի այդ, հարավային ուղղության բացումը կընդլայներ աբխազական արտադրողների հասանելիությունը Հայաստանի և, հնարավոր է, Իրանի շուկաներին։ Վերջապես, նման նախագծին մասնակցությունը կուժեղացներ Աբխազիայի քաղաքական սուբյեկտայնությունն ու դրա քաղաքական-հաղորդակցական նշանակությունը։
Ռուսաստանի համար «Պուտինի ճանապարհը» նախագիծ է, որն ուղղված է տարածաշրջանում հաղորդակցությունների ապաշրջափակման գործընթացներում Ռուսաստանի դերի պահպանմանը։ Սա ցույց է տալիս, որ ԱՄՆ-ը, Թուրքիան կամ այլ խաղացողներ տարածաշրջանի ապագա ճարտարապետության միակ ստեղծողները չեն։ Նախագծի տնտեսական նշանակությունը կապված է հնարավոր բազմապատկիչ ազդեցության հետ։ Աբխազիայի և Վրաստանի միջոցով տրանսպորտային հաղորդակցության վերականգնումը կարող է խթանել արտադրությունը, զբաղվածությունը, առևտուրը և սահմանամերձ տարածքների զարգացումը։ Ռուսական ընկերությունների համար կարող են բացվել նոր հնարավորություններ երկաթուղային և ավտոմոբիլային ենթակառուցվածքների շինարարության ու արդիականացման, լոգիստիկայի, ապահովագրության, տրանսպորտային սպասարկման և արտահանման ոլորտներում։ Բացի այդ, երթուղին կարող է նվազեցնել հայկական շուկա ռուսական ապրանքների մատակարարման լոգիստիկ ծախսերը և հնարավոր է ընդլայնել հասանելիությունը Իրանի ու Մերձավոր Արևելքի շուկաներին։
