Արմինֆո.Հայաստանի կառավարությունը բացահայտել է առաջիկա երեք տարիների հարկային քաղաքականության հիմնական ուղղությունները։ ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ստորագրած "Հարկային եկամուտների կառավարման ծրագիր 2022-2025 թթ." փաստաթուղթը թույլ է տալիս գնահատել սպասվող փոփոխությունների մասշտաբները:
Ինչպես ասվում է փաստաթղթի նախաբանում, վկայակոչելով կառավարության գործունեության 2021-2026թթ. ծրագիրը, հարկային քաղաքականությունը պետք է՝ լինի նպաստավոր բիզնես միջավայրի մրցունակության համար, ապահովի պետական բյուջեով սահմանված հարկային եկամուտները: «Կառավարության ծրագրով սահմանվել է նաև, որ հարկային բարեփոխումների արդյունքում հարկեր/ՀՆԱ ցուցանիշը պետք է 2020 թ.-ի համեմատությամբ բարելավվի 2.6 տոկոսային կետով և 2026 թ.-ին հասնի 25%-ի: Սույն թիրախին հասնելու նպատակով հարկային եկամուտների կառավարումը կիրականացվի նախանշված ուղղություններով: Սույն ծրագիրը հստակեցնում է այն սահմանները, որոնցում կարող են կատարվել օրենսդրական փոփոխություններ՝ Կառավարության ծրագրով սահմանված հարկային եկամուտների թիրախին հասնելու համար», - նշվում է փաստաթղթում:
Ինչպես կարծում են փաստաթղթի հեղինակները, հարկային եկամուտների ավելացումը պահանջելու է.
հարկային վարչարարության կատարելագործում և դրա արդյունքում՝ հարկերի վճարման համապատասխանության բարելավում; հարկման բազաների ընդլայնում, այդ թվում՝ որոշ արտոնություններ կրճատելու արդյունքում; հարկային որոշ դրույքաչափերի կամ գործունեության առանձին տեսակների մասով հարկային բեռի բարձրացում; հարկերի կամ պարտադիր վճարների թվաքանակի վերանայում (ավելացում կամ կրճատում):
Ընդ որում, ընդգծվում է, որ Հարկային օրենսդրությամբ սահմանված արտոնությունների պատճառով պակաս ստացվող հարկերը, որոնք հայտնի են նաև հարկային ծախս անվանումով, 2022 թ.-ի համար գնահատվում են շուրջ 503 մլրդ դրամ կամ ՀՆԱ-ի 6.4%։
Ավելացված արժեքի հարկ
ԱԱՀ-ն հարկային եկամուտների կազմում ունի ամենամեծ կշիռը: 2021 թ.-ին հարկային եկամուտների 35%-ը վճարվել է ԱԱՀ-ից: Վերջին 10 տարիների ընթացքում ապահովել է բյուջեի եկամուտների 34-40%-ը: Դրույքաչափը. Ստանդարտ 20% դրույքաչափը չի փոփոխվել ԱԱՀ-ի ներդրումից ի վեր: ԱԱՀ-ի նվազեցված դրույքաչափ երբևէ չի կիրառվել: ԱԱՀ-ն հանդիսանում է հարկային եկամուտների ավելացման ամենամեծ պոտենցիալ ունեցող գործոնը, քանի որ դրույքաչափի 1 տոկոսային կետով բարձրացումը կարող է հարկային եկամուտներն ավելացնել 28 մլրդ դրամով: ԱԱՀ-ի 20% ստանդարտ դրույքաչափը ԵԱՏՄ տարածքում ամենաբարձրն է և կիրառվում է ՌԴ-ում, Բելառուսում և Հայաստանում: Ղազախստանում և Ղրղզստանում ԱԱՀ-ի ստանդարտ դրույքաչափը 12% է: Եվրամիության երկրներում կան դեպքեր, երբ ԱԱՀ-ի ստանդարտ դրույքաչափը գերազանցում է 20%-ը (ԵՄ անդամ պետություններից 15-ից ավելի պետություններում ԱԱՀ-ի ստանդարտ դրույքաչափը սահմանված է 21-27% միջակայքում): ՌԴ-ում և Բելառուսում սահմանված են նվազեցված դրույքաչափեր (10%), նույնը նաև՝ ԵՄ անդամ գրեթե բոլոր պետություններում: Չնայած ԱԱՀ-ի նվազեցված դրույքաչափերի հարցը երբեմն քննարկվում է սոցիալական նշանակության (սննդամթերք և այլն) որոշակի ապրանքների կամ ծառայությունների մատչելիությունը բարձրացնելու համատեքստում, այդուհանդերձ ԱԱՀ-ի նվազեցված դրույքաչափերի կիրառության 4 միջազգային փորձը ցույց է տալիս, որ դրա արդյունքում ապրանքների գներն առանձնապես չեն նվազում, իսկ եթե անգամ կարճ ժամկետում որոշակիորեն նվազում են, կարճ ժամանակ անց գները կրկին վերականգնվում են նախկին մակարդակում: Այդուհանդերձ, որոշ ապրանքների համար ԱԱՀ-ի նվազեցված դրույքաչափերի կիրառությունը կարող է հիմնավորվել այլ նկատառումներով: Հարցի էությունը կայանում է նրանում, որ, մասնավորապես, գյուղատնտեսական արտադրողների մեծ մասի տարեկան իրացման շրջանառությունը չի գերազանցում ԱԱՀ վճարող համարվելու համար սահմանված շեմը (տարեկան 115 մլն դրամ) և նրանց արտադրանքի համար ԱԱՀ չի վճարվում: Երբ գյուղատնտեսական արտադրանքի վաճառքն իրականացվում է ԱԱՀ վճարողների միջնորդությամբ, այն հարկվում է ԱԱՀ-ով (օրինակ, մանրածախ առևտուր)։ Առաջանում է անհավասար մրցակցություն՝ այն սուբյեկտների նկատմամբ, որոնք գյուղատնտեսական արտադրանքն իրացնում են առանց ԱԱՀ-ի (գյուղ շուկաներ և այլն): Մրցակցային անհավասարությունը մեղմելու նպատակով նախատեսվում է քննարկել բացառապես տեղական արտադրության շատ նեղ շրջանակի գյուղատնտեսական արտադրանքի օտարման գործարքների մասով ԱԱՀ-ի նվազեցված՝ 10 տոկոս դրույքաչափ սահմանելու հարցը։ Զուգահեռաբար նախատեսվում է քննարկել ԱԱՀ վճարող չհամարվող գյուղատնտեսական արտադրանք արտադրողների կողմից ԱԱՀ վճարողներին ապրանքների մատակարարման դեպքում գնորդի համար գործարքի 3 տոկոսի չափով ԱԱՀ-ի հաշվանցման հնարավորության ստեղծման հարցը։ Ծրագրային ժամանակահատվածում ԱԱՀ-ի ստանդարտ դրույքաչափը կմնա անփոփոխ: Հարկման բազան, արտոնությունները. ԱԱՀ-ից ազատման գծով սահմանված արտոնություններից առավել մեծ կշիռ ունեն առողջապահական, կրթական, ֆինանսական, ինչպես նաև խաղային գործունեության ոլորտներում ծառայությունների ազատումը ԱԱՀ-ից: Ոլորտային առանձնահատկություններից դուրս, ԱԱՀ-ի արտոնության իմաստ է ստացել և ԱԱՀ-ով հարկման բազան զգալի չափով «քայքայում» է (նվազեցնում է) շրջանառության հարկի կիրառությունը: Շրջանառության հարկի համակարգը վերանայելու և այս համակարգում ընդգրկված հարկ վճարողների հարկումն այլ տրամաբանությամբ իրականացնելու անհրաժեշտության մասին 5 դիտարկումները ներկայացված են շրջանառության հարկին վերաբերող հատվածում: Կրթության և առողջապահության ոլորտում ԱԱՀ-ի արտոնությունների հարցում պետք է հաշվի առնել ԱԱՀ-ի կիրառության միջազգային պրակտիկան, որի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ այս ծառայությունները միջազգայնորեն ազատված են ԱԱՀ-ից: Հետևաբար, ծրագրային ժամանակահատվածում կրթական և առողջապահական ծառայությունների արտոնությունների վերանայում չի լինի: Այնուամենայնիվ, առանձին բժշկական ծառայությունների հարկումը (օրինակ, էսթետիկ նշանակության ծառայություններ և այլն) կարող է դառնալ քննարկման հարց՝ հաշվի առնելով նաև դրան առնչվող վարչարարական և այլ բնույթի հնարավոր խնդիրները: Ֆինանսական ծառայությունների բնագավառը միջազգային պրակտիկայում առավելապես ազատված է ԱԱՀ-ից: Սակայն, այդ բնագավառի առնչությամբ առավել հաճախ են փաստարկներ հնչում ԱԱՀ-ի կամ դրան փոխարինող հարկման կիրառության օգտին: Ծրագրային ժամանակահատվածում այս հարցն առավել մանրամասն ուսումնասիրության առարկա կդառնա: Միջազգային պրակտիկայում խաղային գործունեությունը ԱԱՀ-ով չի հարկվում: Սակայն, դա ոչ թե արտոնության իմաստ ունի, այլ պայմանավորված է նրանով, որ կիրառվում են հարկման այլընտրանքային եղանակներ, որոնք պետք է երաշխավորեն ավելի բարձր հարկման բեռ, քան կարող է ունենալ ԱԱՀ-ն (ներառելով նաև ակցիզային հարկով հարկման բովանդակություն) և ապահովեն տվյալ ոլորտից ստացվող հարկերի բավարար մեծություն: Համապատասխանաբար, խաղային գործունեության համար հարկային բեռի բարձրացման առաջարկությունը կներկայացվի համապատասխան բաժնում:
Ֆինանսական իշխանությունները պատրաստ են առաջարկել այլընտրանքային լուծում ոսկերչական ոլորտի հարկման համար: Նշվում է նաեւ սահմանին վճարվող հարկվող արտադրանքի ցանկի հետագա կրճատման պատրաստակամությունը:
Եկամտահարկ
Պետական բյուջեի հարկային եկամուտների կազմում մեծությամբ երկրորդն է: Վերջին 10 տարիների ընթացքում եկամտային հարկից եկամուտներն ապահովել են ընդհանուր հարկային եկամուտների 26-30%-ը: Նույն ընթացքում եկամտային հարկից վճարումներն ապահովել են ՀՆԱ-ի 5.5-6.7% չափով եկամուտներ: 2021 թ.-ին եկամտային հարկից եկամուտները կազմել են ՀՆԱ-ի 6.1%-ը: Դրանից բացի, ՀՆԱ-ի 0.6% են կազմել սոցիալական վճարները: «Ծրագրային ժամանակահատվածում եկամտային հարկի դրույքաչափերի բարձրացում չի լինի: Եկամտային հարկով հարկման բազայի «առողջացման» (վերականգնման) նպատակով կվերանայվի միկրոձեռնարկատերերի վարձու աշխատողների համար եկամտային հարկի արտոնյալ ռեժիմը և նրանց եկամտային հարկը կհաշվարկվի սահմանված ընդհանուր կարգով: Միկրոձեռնարկատիրության հարկման արտոնյալ համակարգում վարձու աշխատողների աշխատավարձից և դրան հավասարեցված եկամուտներից եկամտային հարկը հաշվարկվում և վճարվում է ամսական 5 հազար դրամի չափով՝ անկախ աշխատավարձի և դրան հավասարեցված եկամուտների մեծությունից», - ասվում է փաստաթղթում։
Եկամուտների համընդհանուր հայտարարագրում
Ինչպես նշում են փաստաթղթի հեղինակները, եկամտահարկին վերաբերող բարեփոխումների հաջորդ կարևոր ուղղությունը կապված կլինի համընդհանուր հայտարարագրման համակարգի ներդրման հետ: Գնահատվում է, որ առաջին մի քանի տարիների ընթացքում հայտարարագրման համակարգի ներդրումը բյուջեի եկամուտների վրա էական ազդեցություն չի ունենա: Հնարավոր է նաև, որ հայտարարագրման համակարգի ներդրումը կարճաժամկետում ուղեկցվի պետական բյուջեում սոցիալական նշանակության փոխհատուցումների (սոցիալական կրեդիտների) հետ կապված ծախսերի ավելացմամբ: Ընդ որում, ֆինանսական իշխանությունների մտահղացման համաձայն, հայտարարագրման համակարգում քաղաքացիների եկամուտների և ծախսերի վերաբերյալ տեղեկությունների համախմբումը թույլ կտա բարձրացնել պետության ծախսային քաղաքականությունների հասցեականությունը և արդյունավետությունը:
Ծրագրային ժամանակահատվածում կիրականացվի եկամուտների հայտարարագրման համակարգի աստիճանական ներդրում՝ երկու-երեք տարիների կտրվածքով համակարգում ներառելով նախատեսվող բոլոր քաղաքացիներին: Միաժամանակ, եկամուտների հայտարարագրման մշակույթ ձևավորելու և համակարգի գործարկումն ավելի արդյունավետ դարձնելու նպատակով նախատեսվում է քննարկել նաև տարբեր պետական ծառայությունների մատուցումը հայտարարագիր ներկայացրած անձանց համար դյուրացնելու հնարավորությունները:
Շահութահարկ
2021 թ.-ին շահութահարկից եկամուտները կազմել են մոտ 159 մլրդ դրամ, ինչը հարկային եկամուտների 10%-ն է: Վերջին 10 տարիների ընթացքում շահութահարկն ապահովել է պետական բյուջեի հարկային եկամուտների 9.5-16%-ը: Առավելագույն՝ 16% չափին շահութահարկից եկամուտները հասել են 2018 թ.-ին: Շահութահարկի դրույքաչափը 18% է: Ծրագրային ժամանակահատվածում շահութահարկի դրույքաչափերի բարձրացում չի լինի:
«Պետական բյուջեի եկամուտների ծրագրային կառավարման և այդ նպատակով՝ շահութահարկի բարեփոխումների օրակարգում առանցքային կլինեն այն հարցերը, որոնք ուղղված են շահութահարկով հարկման բազայի պահպանմանը: Նախ, կարևոր տեղ կունենա տրանսֆերային գնագոյացման միտումների դեմ պայքարի գործիքակազմի կատարելագործումը: Այն առավելապես հիմնված կլինի հարկային վարչարարության և դրան առնչվող կարգավորումների վրա: Հաջորդ, ոչ պակաս կարևոր ուղղությունը հարկման համակարգում գործող այլընտրանքային համակարգերի բացասական ազդեցության կրճատումն է շահութահարկի վճարումների վրա: Մասնավորապես, վերջին տարվա ընթացքում նկատելի աճ է արձանագրվել միկրոձեռնարկատիրության սուբյեկտների կողմից շահութահարկ վճարողներին հաշվարկային փաստաթղթերով ծառայությունների մատուցման ոլորտում: Դրա արդյունքում շահութահարկ վճարող կազմակերպությունները նվազեցնում են շահույթները, իսկ միկրոձեռնարկատիրության սուբյեկտները նույն եկամուտների մասով չեն կրում որևէ հարկային պարտավորություն: Այդպիսի դեպքերը պետք է նվազեցվեն և կրճատեն շահութահարկից պետական բյուջեի եկամուտների կորուստները: Միկրոձեռնարկատիրության սուբյեկտներից ստացված ծախսային փաստաթղթերը շահութահարկի հաշվարկման նպատակով չեն դիտարկվի որպես նվազեցումների հիմք», - ասվում է ծրագրում:
Ակցիզային հարկ
2021 թ.-ին ապահովել է պետական բյուջեի հարկային եկամուտների մոտ 7%-ը: Նախորդ 10 տարիների ընթացքում ակցիզային հարկից եկամուտները կազմել են հարկային եկամուտների 4.5-ից 9.5%:
Ակցիզային հարկով հարկվում են ծխախոտի արտադրանքը, ալկոհոլային խմիչքները և նավթամթերքները: Ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների ցանկը համահունչ է միջազգային պրակտիկայում կիրառվող մոտեցումներին: Ծրագրային ժամանակահատվածում հարկվող ապրանքների կազմն էականորեն չի փոփոխվի: Ակցիզային հարկի դրույքաչափերը սահմանված են դրամով՝ հաստատագրված դույքաչափերով: Որոշ դեպքերում օրենքը սահմանել է դրույքաչափերի բարձրացման ժամանակացույց (ծխախոտի արտադրանք, ալկոհոլային խմիչքներ), իսկ այլ դեպքերում՝ բազային դրույքաչափերի նկատմամբ (2020 թ. ընդունված է որպես բազային տարի) ինդեքսավորման գործակիցներ: Համապատասխանաբար, կսահմանվեն և կիրառության մեջ կդրվեն նոր դրույքաչափեր՝ նպատակ ունենալով ապահովել ակցիզային հարկով հարկվող ապրանքների գնի կազմում ակցիզային բաղադրիչի առաջանցիկ աճ: Այնուամենայնիվ, կատարվող փոփոխությունների արդյունքում այս հարկատեսակից նոր մուտքերը չեն կարող էականորեն ավելացնել հարկային 12 եկամուտների կազմում ակցիզային հարկի կշիռը և որոշիչ լինել առաջիկա տարիների հարկային եկամուտների ավելացման հարցում:
Միկրոձեռնարկատիրության հարկում
Չնայած գործողության կարճ՝ ընդամենը երկու տարվա ժամանակահատվածին, միկրոձեռնարկատիրության սուբյեկտների քանակը մոտեցել է 50 հազ.-ի: 2021 թ.-ի իրացման շրջանառությունը կազմել է մոտ 200 մլրդ դրամ, որից շուրջ 85 մլրդ դրամը փաստաթղթավորվել է շահութահարկ վճարող համարվող կազմակերպություններին և անհատ ձեռնարկատերերին դուրս գրված հաշվարկային փաստաթղթերով։
«Միկրոձեռնարկատիրության սուբյեկտների նկատմամբ կիրառելի կանոնները կվերանայվեն այնպես, որպեսզի հարկման «արտոնյալ միջավայրը» չքայքայի մյուս հարկատեսակների հարկման բազաները», - նշվում է փաստաթղթում:
Շրջանառության հարկ
Շրջանառության հարկից պետական բյուջեի եկամուտները 2021 թ.-ին կազմել են 32 մլրդ դրամ, ինչը հարկային եկամուտների 2%-ն է: Ծրագրային ժամանակահատվածում նախատեսվում է շրջանառության հարկի համակարգի կիրառությունը չեղարկել: Այս պարագայում նախատեսվում է տնտեսավարող սուբյեկտների համար ԱԱՀ-ի հաշվարկը կատարել ՊԵԿ-ի կողմից սպասարկվող ինքնաշխատ համակարգի գործադրմամբ, իսկ շահութահարկը փոխարինել բաշխվող շահույթի հարկով՝ վարչարարական բեռը դնելով հարկային մարմնի վրա:
Ռոյալթիներ
2021 թվականին ռոյալթիներից պետական բյուջեի եկամուտները կազմել են 52.6 մլրդ դրամ, կամ հարկային եկամուտների 3.3%-ը: Սակայն, եթե հաշվի առնենք նաև, որ անցյալ տարվա ընթացքում պետական տուրքերի ձևով բյուջե է վճարվել նույն բնույթի ևս 24.6 մլրդ դրամ, ապա դրանց հանրագումարը կկազմի 77.2 մլրդ դրամ կամ 4.5%:
Նշվում է, որ մետաղական խտանյութերի համար ռոյալթիների որոշման կարգը վերանայման կարիք ուներ: Այդ կապակցությամբ Ազգային ժողովի կողմից արդեն իսկ ընդունվել է և 2023 թվականի հունվարի 1-ից ուժի մեջ է մտնելու «Հայաստանի Հանրապետության հարկային օրենսգրքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին» ՀՕ-149-Ն օրենքը, որի համաձայն՝ 2023 թվականի հունվարի 1-ից վերանայվելու է ռոյալթիի համակարգը: Նոր համակարգում ներկայումս սահմանված արտահանման պետական տուրքը կփոխարինվի ռոյալթիի երրորդ բաղադրիչով, որի մեծությունը կախված կլինի հասույթի 15 տոկոս շեմը գերազանցող շահույթի մեծությունից: Ըստ այդմ, շուկայական բարձր գների պայմաններում այդպիսի շահույթից կվճարվի լրացուցիչ ռոյալթի, իսկ ցածր գների դեպքում՝ միայն ռոյալթիի առաջին բաղադրիչը կամ նաև երկրորդը:
Պետական տուրքեր
Ծրագրային ժամանակահատվածում կվերանայվեն պետական տուրքերի կիրառության սկզբունքները, և հարկի բնույթ ունեցող կիրառությունը կառանձնացվի համապատասխան կարգավորումների շրջանակում: Պետական լիազորությունների իրականացմամբ ծառայությունների դիմաց պետական տուրքի մեծությունը հնարավորինս կմոտարկվի դրանց գծով պետության կրած ծախսերի իրական մեծությունների հետ:
